Υπάρχει μια μετατόπιση στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Δεν αφορά μόνο τις απόψεις που εκφράζονται, αλλά το ίδιο το σημείο από το οποίο ξεκινούν. Η αίσθηση μιας κοινής πραγματικότητας υποχωρεί, και μαζί της περιορίζεται η δυνατότητα να περιγραφεί κάτι με όρους που αναγνωρίζονται από όλους.
Οι έννοιες που συγκροτούσαν τον δημόσιο λόγο παύουν να λειτουργούν ως σταθερά σημεία αναφοράς. Η «δημοκρατία», η «ελευθερία», το «κράτος δικαίου», ο συμπολίτης, η κοινωνική συνοχή… όλα, αποκτούν διαφορετικά περιεχόμενα ανάλογα με το ποιος τις χρησιμοποιεί. Δεν πρόκειται, απλώς, για διαφορετικές ερμηνείες· πρόκειται για διαφορετικά σημεία εκκίνησης. Δεν διαφωνούμε μέσα στο ίδιο σύστημα· διαφωνούμε για το ίδιο το σύστημα. Ζούμε σε διαφορετικές πραγματικότητες.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η συνεννόηση δυσκολεύει όχι επειδή οι απόψεις αποκλίνουν, αλλά επειδή δεν στηρίζονται σε κοινά δεδομένα. Το ίδιο γεγονός παράγει διαφορετικές αφηγήσεις που συναντώνται. Η πληροφορία είναι άφθονη, αλλά η εμπιστοσύνη περιορισμένη. Οι βεβαιότητες ενισχύονται, ενώ η κατανόηση υποχωρεί.
Η απουσία κοινού τόπου δεν γίνεται πάντα άμεσα αντιληπτή. Εμφανίζεται ως ένταση στον δημόσιο διάλογο, ως αίσθηση ότι οι συζητήσεις δεν οδηγούν πουθενά, ως δυσκολία να υπάρξει συμφωνία ακόμη και σε βασικά ζητήματα – ως αδυναμία να συμφωνηθούν ακόμη και οι όροι της συζήτησης. Στην ουσία, όμως, πρόκειται για κάτι βαθύτερο: για τη σταδιακή αποσύνδεση των όρων με τους οποίους περιγράφεται η πραγματικότητα.
Όταν δεν υπάρχει κοινό πλαίσιο, τίποτα δεν μπορεί να λειτουργήσει με συνέπεια, να σχεδιαστεί με σταθερότητα, να εξελιχθεί με προοπτική. Καθώς δεν υπάρχει συμφωνία ούτε στο ίδιο το πρόβλημα, δεν υπάρχει κοινό έδαφος για να εξευρεθούν λύσεις. Η αναζήτηση τους μετατρέπεται έτσι σε αδιέξοδο: διαφορετικές αφετηρίες, διαφορετικά δεδομένα, διαφορετικά συμπεράσματα.
Πώς βρίσκεις λύσεις όταν δεν συμφωνείς ούτε στο πρόβλημα; Η ελευθερία βιώνεται διαφορετικά από τον καθένα, οι κανόνες ερμηνεύονται κατά περίπτωση και η λειτουργία των θεσμών εξαρτάται όλο και περισσότερο από υποκειμενικές αναγνώσεις του ρόλου τους. Έτσι, χωρίς κοινό τόπο, καμία κοινωνία, καμία δημοκρατία, δεν μπορεί να σταθεί και καμία ελευθερία δεν μπορεί να συνυπάρξει.
Γι’ αυτό, προηγείται η ανάγκη να προσδιοριστεί το ίδιο το πεδίο μέσα στο οποίο μπορούν να υπάρξουν λύσεις. Η συζήτηση δεν ξεκινά από το «τι κάνουμε», αλλά από το «από πού ξεκινάμε».
Αυτό επιχειρεί να αποτυπώσει η θεματική αυτού του τεύχους. Όχι απλώς μια καταγραφή της συνθήκης, αλλά μια αναζήτηση των όρων μέσα στους οποίους μπορεί να επανασυγκροτηθεί ένας κοινός τόπος. Από τη λειτουργία της δημοκρατίας και τα όρια της ελευθερίας, μέχρι τον ρόλο της ενημέρωσης, της παιδείας και των αξιακών πλαισίων που χρησιμοποιούνται, τα κείμενα που ακολουθούν κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση.
Δεν επιχειρούμε να προσθέσουμε μία ακόμη άποψη σε ένα ήδη κατακερματισμένο τοπίο. Επιχειρούμε να επιστρέψουμε στο σημείο που καθιστά δυνατές τις απόψεις – στο πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να αποκτήσουν νόημα.
Η επιλογή μας δεν αφορά την περιγραφή μιας κατάστασης, αλλά την αναγνώριση μιας προϋπόθεσης. Ότι χωρίς κοινό τόπο, καμία συζήτηση δεν μπορεί να παραχθεί με συνέπεια, καμία διαφωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει δημιουργικά και καμία λύση δεν μπορεί να σταθεί.
Η αποκατάσταση ενός κοινού τόπου δεν αποτελεί στόχο συμφωνίας. Αποτελεί όρο συνύπαρξης. Από εκεί αρχίζει κάθε ουσιαστική συζήτηση. Και χωρίς αυτό, τίποτα δεν μπορεί να σταθεί.
