Η ελευθερία του λόγου ορίζεται ως το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να εκφράζει τις απόψεις και τις ιδέες του χωρίς φόβο λογοκρισίας ή τιμωρίας από την κυβέρνηση ή άλλους φορείς εξουσίας. Αποτελεί θεμελιώδη αρχή κάθε ανοιχτής και πλουραλιστικής κοινωνίας, επιτρέποντας τη διακίνηση ιδεών, την κριτική στην εξουσία και, γενικά, την ελεύθερη έκφραση και τον διάλογο. Ωστόσο, η ψηφιακή εποχή έχει μεταμορφώσει ριζικά το τοπίο της επικοινωνίας, δημιουργώντας νέες προκλήσεις για τον ορισμό και την εφαρμογή αυτού του δικαιώματος. Από τη μία πλευρά, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν διευκολύνει την ελεύθερη έκφραση, επιτρέποντας σε εκατομμύρια ανθρώπους να επικοινωνούν, να ενημερώνονται και να εκφράζουν τις απόψεις τους χωρίς φίλτρα. Από την άλλη, η ίδια αυτή «ελευθερία» έχει γίνει εργαλείο για τη διασπορά ψευδών ειδήσεων, ρητορικής μίσους και προπαγάνδας, οδηγώντας στην ανάγκη για μηχανισμούς ελέγχου όπως το “fact-checking” (επαλήθευση της ακρίβειας των πληροφοριών). Αντιμετωπίζουμε, έτσι, τον κίνδυνο της ασυδοσίας του λόγου, όπου η ελευθερία μετατρέπεται σε όχημα παραπληροφόρησης, στοχοποίησης ατόμων ή ομάδων και υπονόμευσης της κοινωνικής συνοχής, καθιστώντας επιτακτική τη συζήτηση για τα όρια και τις ευθύνες της ελεύθερης έκφρασης. Το μεγάλο διακύβευμα εδώ είναι πότε ο έλεγχος της πληροφορίας προστατεύει τη δημοκρατία και πότε λειτουργεί ως εργαλείο λογοκρισίας.
Οι τελευταίες εξελίξεις στις ΗΠΑ, όπου πολιτικοί και επιχειρηματικοί παράγοντες προωθούν το αφήγημα μιας «απόλυτης ελευθερίας λόγου» σε αντιδιαστολή με την ανάγκη ελέγχου της παραπληροφόρησης, επηρεάζουν παγκοσμίως το πώς αντιλαμβανόμαστε την ελευθερία της έκφρασης. Στην Ευρώπη, αν και οι υποστηρικτές μιας παρόμοιας ρητορικής αυξάνονται, η κυρίαρχη τάση, ακόμα τουλάχιστον, είναι να πορευόμαστε αναζητώντας μια δίκαιη σύνθεση μεταξύ ελευθερίας και προστασίας του δημοκρατικού διαλόγου.
Ο καθορισμός των ορίων ανάμεσα στην ελευθερία και την ασυδοσία είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας. Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε την ελευθερία του λόγου χωρίς να υπονομεύσουμε την αλήθεια; Και ακόμη πιο σημαντικό, ποιος καθορίζει τι είναι αλήθεια και τι ψέμα στη δημόσια σφαίρα;
Στην εποχή της ψηφιακής πληροφορίας, ο έλεγχος της αλήθειας περνά σε νέα χέρια, προκαλώντας διαμάχες και εγείροντας ερωτήματα για τον ρόλο της τεχνολογίας και της πολιτικής στον δημόσιο διάλογο.
Πώς οι ερμηνείες διαμορφώνουν την πραγματικότητα
Η ελευθερία του λόγου υπήρξε ανέκαθεν κεντρικός πυλώνας των κοινωνιών που βασίζονται στις αρχές της δημοκρατίας, αλλά η σημασία και η εφαρμογή του δεν υπήρξαν ποτέ στατικές. Αντίθετα, διαμορφώνεται, συνεχώς, από πολιτικά, τεχνολογικά και κοινωνικά συμφραζόμενα. Στη σύγχρονη εποχή, η δυνατότητα της απρόσκοπτης έκφρασης έχει επεκταθεί ραγδαία μέσω του διαδικτύου, αλλά ταυτόχρονα έχει μετατραπεί σε «εργαλείο» για διαφορετικές επιδιώξεις – από την προώθηση του δημόσιου διαλόγου μέχρι τη χειραγώγηση της πληροφορίας και της κοινής γνώμης.
-Ιστορική Εξέλιξη
Η έννοια της ελεύθερης έκφρασης υπήρξε κινητήριος δύναμη κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών. Από τη Γαλλική Επανάσταση και την Αμερικανική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων μέχρι τη δημιουργία διεθνών συμβάσεων όπως το άρθρο 19 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η ελευθερία του λόγου έχει προστατευτεί ως θεμελιώδες δικαίωμα. Ωστόσο, αυτή η προστασία ποτέ δεν ήταν απόλυτη, καθώς το δικαίωμα αυτό συνοδεύεται από νομικούς και μη περιορισμούς (π.χ. απαγόρευση υποκίνησης βίας ή διασποράς ψευδών ειδήσεων).
Σήμερα, η «έκφραση» δεν περιορίζεται, πλέον, στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης υπήρξαν καθοριστικοί παράγοντες στη διεύρυνσή της. Οι δυνατότητες που προσφέρει η τεχνολογία έχει επιτρέψει την άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες και την ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων σε παγκόσμιο επίπεδο, δίνοντας φωνή σε δισεκατομμύρια ανθρώπους που, προηγουμένως, δεν είχαν τη δυνατότητα να εκφραστούν ελεύθερα. Αυτό, όμως, έφερε μαζί του νέες προκλήσεις. Η ίδια τεχνολογία που ενισχύει τη δημοκρατία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων, τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης και την ενίσχυση ακραίων αφηγήσεων. Συνεπώς, η «ελευθερία του λόγου» δεν βρίσκεται απλώς στο πεδίο της προστασίας της δημοκρατίας, αλλά και στο επίκεντρο μιας σύγκρουσης μεταξύ αυθεντικής ενημέρωσης και εσκεμμένης παραπληροφόρησης.
-Οι “Big Tech” ρυθμιστές…
Ο ρόλος των τεχνολογικών κολοσσών στην αναδιαμόρφωση της ελευθερίας του λόγου είναι καθοριστικός. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν, πλέον, μεγαλύτερη επιρροή από ό,τι πολλές κυβερνήσεις. Η πολιτική τους επί της «ελευθερίας» του περιεχόμενου επηρεάζει το ποιος μπορεί να μιλήσει και ποια αφήγηση κυριαρχεί. Και, όπως φαίνεται, διατηρούν μια διπλή στάση: Από τη μία, υποστηρίζουν την ελευθερία της έκφρασης, αλλά, από την άλλη, περιορίζουν ή προωθούν συγκεκριμένα αφηγήματα ανάλογα με τα οικονομικά και πολιτικά τους συμφέροντα.
-Ελευθερία ή Ασυδοσία;
Το ζήτημα, πλέον, δεν αφορά μόνο το πού σταματά η ελευθερία της έκφρασης και πού ξεκινά η ασυδοσία, αλλά και ποιος έχει τη δύναμη να θέσει αυτά τα όρια. Όταν η ελευθερία του λόγου γίνεται μέσο πολιτικών, οικονομικών και ιδεολογικών συμφερόντων, η συζήτηση μετατοπίζεται από την προστασία του δημοκρατικού διαλόγου στη διαχείριση της πληροφορίας ως «εργαλείο» επιρροής. Οι εξελίξεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ) και η εμπλοκή ισχυρών παραγόντων στον έλεγχο της πληροφορίας αναδεικνύουν τη σημασία της διαφάνειας, της λογοδοσίας και των δημοκρατικών αντίβαρων στη διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος όπου η ελευθερία της έκφρασης δεν εργαλειοποιείται, αλλά προστατεύεται ουσιαστικά.
Η ισορροπία είναι δύσκολη, καθώς μια λογοκρισία μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμό της πολιτικής και κοινωνικής κριτικής, ενώ μια ανεξέλεγκτη παραπληροφόρηση μπορεί να υπονομεύσει τη δημοκρατία και την κοινωνική συνοχή.
Η κατάσταση σε ΗΠΑ, Ευρώπη και άλλες χώρες
– Η ελευθερία του λόγου στις Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζεται διαφορετικά από ό,τι στην Ευρώπη και άλλες περιοχές του κόσμου. Η Πρώτη Τροπολογία του Συντάγματος τους (1791) προστατεύει απόλυτα την ελευθερία της έκφρασης, καθιστώντας την, σχεδόν, απροσπέλαστη από κυβερνητικές παρεμβάσεις. Αυτό προέρχεται από το ιστορικό πλαίσιο ίδρυσης της χώρας, καθώς οι πρώτοι άποικοι ήθελαν να προστατεύσουν τον εαυτό τους από την καταπίεση της βρετανικής μοναρχίας. Το κράτος δεν μπορεί να επιβάλει λογοκρισία ή να περιορίσει την έκφραση, εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις (υποκίνηση βίας, απειλές, πορνογραφία ανηλίκων).
Στις ΗΠΑ το διαδικτυακό περιβάλλον δεν είναι ρυθμισμένο. Οι τεχνολογικές πλατφόρμες (Facebook, Twitter, YouTube, κ.ά,) είναι νομικά προστατευμένες μέσω του Section 230 του Communications Decency Act, που τις απαλλάσσει από την ευθύνη για το περιεχόμενο που δημοσιεύουν οι χρήστες. Αυτό σημαίνει ότι οι ίδιες αποφασίζουν αν και πώς θα περιορίσουν παραπλανητικές ή επικίνδυνες αναρτήσεις.
Η επικρατούσα άποψη υποστηρίζει ότι η ελευθερία του λόγου πρέπει να είναι απεριόριστη και ότι η καλύτερη απάντηση στην παραπληροφόρηση δεν είναι η λογοκρισία, αλλά η περισσότερη πληροφόρηση. (Σωστό το δόγμα της «αγοράς των ιδεών» υπό την προϋπόθεση, όμως, να υπάρχει πραγματικά αξιόπιστη πληροφόρηση…)
– Στην Ευρώπη, αντιθέτως, το τραύμα των δικτατοριών, του ναζισμού και των πολέμων οδήγησε στην άποψη ότι η ανεξέλεγκτη ελευθερία του λόγου μπορεί να είναι επικίνδυνη. Έτσι, οι κυβερνήσεις ανέπτυξαν ρυθμιστικούς μηχανισμούς για να αποτρέπουν την εξάπλωση ακραίων και ψευδών αφηγήσεων. Πολλές χώρες, όπως η Γερμανία και η Γαλλία, έχουν θεσπίσει αυστηρούς νόμους για την απαγόρευση της ρητορικής μίσους, της ναζιστικής προπαγάνδας, της άρνησης του Ολοκαυτώματος και της παραπληροφόρησης.
Στην Ε.Ε. η «Δέσμη μέτρων για τον νόμο για τις ψηφιακές υπηρεσίες» (Digital Services Act -DSA) υποχρεώνει τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες να καταπολεμούν τη διάδοση ψευδών ειδήσεων και να αποσύρουν παράνομο ή επιβλαβές περιεχόμενο, διαφορετικά αντιμετωπίζουν αυστηρά πρόστιμα.
– Σε άλλες περιοχές του κόσμου, όπως για παράδειγμα στη Κίνα και τη Ρωσία η ελευθερία της έκφρασης ελέγχεται αυστηρά. Τα ΜΚΔ υπόκεινται σε λογοκρισία από το κράτος, ενώ η παραπληροφόρηση και η προπαγάνδα χρησιμοποιούνται, συχνά, ως εργαλεία εξουσίας. Στη Λατινική Αμερική & τη Μέση Ανατολή, πολλές χώρες επιβάλλουν περιορισμούς στην ελευθερία του λόγου, είτε μέσω κυβερνητικών παρεμβάσεων είτε μέσω νόμων που επιτρέπουν την καταστολή «επικίνδυνων» απόψεων.
Η νέα πολιτική στις ΗΠΑ επαναπροσδιορίζει τον δημόσιο διάλογο
Τα τελευταία χρόνια, η πολιτική σκηνή των ΗΠΑ έχει διαμορφώσει μια νέα πραγματικότητα όπου η ελευθερία του λόγου χρησιμοποιείται τόσο ως «επιθετικό όπλο» όσο και ως ασπίδα. Ο Ντόναλντ Τραμπ, ήδη από την πρώτη προεδρία του, προωθούσε τη ρητορική ότι οι μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες καταπνίγουν τη συντηρητική φωνή, ενισχύοντας ένα αφήγημα περί λογοκρισίας και πολιτικής καταπίεσης. Μετά τον αποκλεισμό του από το Twitter και το Facebook, η συζήτηση περί «φιμωμένης ελευθερίας του λόγου» έγινε κεντρικό στοιχείο της πολιτικής του ταυτότητας. Παράλληλα, η πολιτική σκηνή στις ΗΠΑ είχε πολωθεί ακόμα περισσότερο, με τους Ρεπουμπλικανούς να κατηγορούν τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες ότι ελέγχουν το αφήγημα υπέρ των Δημοκρατικών. Από την άλλη πλευρά, οι Δημοκρατικοί επικαλούνταν την ανάγκη περιορισμού της παραπληροφόρησης, ειδικά μετά την εμπειρία των εκλογών του 2016 και τις επιθέσεις κατά των θεσμών, όπως η εισβολή στο Καπιτώλιο το 2021.
– Το «νέο δόγμα» πολιτικών & ολιγαρχών
Σήμερα, επιχειρηματικοί και πολιτικοί παράγοντες επιχειρούν να διαμορφώσουν την «ελευθερία του λόγου» σύμφωνα με τα δικά τους συμφέροντα. Ο Έλον Μασκ, για παράδειγμα, προβάλλει το αφήγημα της απόλυτης ελευθερίας της έκφρασης, την ίδια στιγμή που η πλατφόρμα του επιβάλλει περιορισμούς που ευνοούν συγκεκριμένες ατζέντες. Από τη στιγμή που εξαγόρασε το Twitter (νυν “X”), υποσχέθηκε ότι η πλατφόρμα θα γίνει το «απόλυτο φρούριο της ελευθερίας του λόγου». Όμως, οι αλλαγές που επέβαλε είχαν ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της παραπληροφόρησης, καθώς καταργήθηκαν πολλές από τις πολιτικές ελέγχου του περιεχομένου. Ο ίδιος υποστήριξε ότι η κατάργηση του fact-checking και των περιορισμών στην πλατφόρμα είναι απαραίτητη για να διασφαλιστεί ο «ανοιχτός διάλογος», όμως, ταυτόχρονα, επέβαλε αυθαίρετους αποκλεισμούς και προώθησε χρήστες που ενίσχυαν τη δική του οπτική.
Αντίστοιχα, ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ, που αντιμετώπιζε κατηγορίες ότι τα κοινωνικά του δίκτυα ενισχύουν την παραπληροφόρηση για εμπορικά οφέλη και γι’ αυτό είχε επιτρέψει τη συνεργασία του Facebook με ανεξάρτητους οργανισμούς fact-checking, πρόσφατα, ως «υπερασπιστής» και αυτός της «ελευθερίας» τερματίζει το fact-checking στη πλατφόρμα του. Η κίνηση αυτή εντάσσεται σε μια γενικότερη μετατόπιση των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας, που φαίνεται να προσαρμόζουν τη στάση τους απέναντι στην ελευθερία του λόγου ανάλογα με το πολιτικό και οικονομικό τους συμφέρον.
Εν τω μεταξύ, η εταιρεία μέσων ενημέρωσης και τεχνολογίας TMTG (Trump Media & Technology Group Corp.), η οποία διαχειρίζεται την πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης “Truth Social” και ανήκει στον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ (sic!), έχει λανσαριστεί, από το 2021, ως «εναλλακτικό» μέσο για την ελευθερία του λόγου, απευθυνόμενη σε ένα κοινό που αισθανόταν ότι φιμώνεται από τα καθιερωμένα συμβατικά και κοινωνικά μέσα.
-Νέα στρατηγική χειραγώγησης της πληροφορίας
Η δημιουργία της πλατφόρμας Truth Social από τον Ντόναλντ Τραμπ δεν ήταν, απλώς, μια επιχειρηματική κίνηση, αλλά μια στρατηγική πολιτική επιλογή. Παρουσιάζεται ως εναλλακτική απέναντι στα «φιλελεύθερα» κοινωνικά δίκτυα, τα οποία –σύμφωνα με τον ίδιο και τους υποστηρικτές του– λογοκρίνουν τις συντηρητικές φωνές.
Όμως, αυτή η στρατηγική δεν είναι καινοφανής. Στην πραγματικότητα, ακολουθεί το μοντέλο της δημιουργίας «παράλληλων δομών πληροφόρησης» που έχουν ως στόχο να δημιουργήσουν ένα ξεχωριστό οικοσύστημα ενημέρωσης, αποκομμένο από τις παραδοσιακές πηγές. Το Truth Social, μαζί με δίκτυα ΜΜΕ όπως το Fox News, το Newsmax και το One America News, δημιουργούν έναν κλειστό επικοινωνιακό χώρο όπου το αφήγημα διαμορφώνεται χωρίς αντίλογο ή διασταύρωση πληροφοριών.
Όλα τα παραπάνω αναδεικνύουν σαφώς το πώς η «ελευθερία του λόγου» μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο πολιτικής επιρροής και ελέγχου του αφηγήματος.
-Ο λόγος του Βανς στο Μόναχο
Η πολιτική συζήτηση στις ΗΠΑ για την ελευθερία του λόγου δεν αφορά μόνο το εσωτερικό της χώρας. Οι αποφάσεις και οι πολιτικές πρακτικές των ΗΠΑ έχουν παγκόσμιες επιπτώσεις, ειδικά στην Ευρώπη, όπου η προσέγγιση στην ελευθερία της έκφρασης είναι πιο «ρυθμιστική».
Ο πρόσφατος λόγος του Αντιπροέδρου Τζ. Ντ. Βανς, στο Μόναχο, πυροδότησε σφοδρές αντιδράσεις, καθώς επιχείρησε να παρουσιάσει τις αμερικανικές αντιλήψεις περί απόλυτης ελευθερίας του λόγου ως ανώτερες των ευρωπαϊκών. Ο Βανς, επιτέθηκε στις ευρωπαϊκές πολιτικές ελέγχου της παραπληροφόρησης, μιλώντας για έλλειψη δημοκρατίας και χαρακτηρίζοντάς τες «λογοκρισία».
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αντέδρασαν έντονα, καθώς υποστηρίζουν ότι οι πολιτικές τους δεν στοχεύουν στην καταστολή της ελευθερίας της έκφρασης, αλλά στη διασφάλιση της ακρίβειας των πληροφοριών και στην προστασία των δημοκρατικών θεσμών.
Παρόλα αυτά, η τοποθέτηση του Αντιπροέδρου Βανς, ανεξαρτήτως των πολιτικών της σκοπιμοτήτων, ανέδειξε την ευρύτερη ανησυχία πως η ελευθερία του λόγου πλήττεται όχι μόνο από τον κρατικό ή τεχνολογικό έλεγχο, αλλά και από την πολιτική κουλτούρα που προωθεί τη φίμωση όσων αμφισβητούν το κυρίαρχο αφήγημα.
Η σύγκρουση αυτή αντικατοπτρίζει την ευρύτερη, πλέον, διεθνή αντιπαράθεση γύρω από την ελευθερία του λόγου. Από τη μία, οι ΗΠΑ επιμένουν σε ένα μοντέλο «ελεύθερης αγοράς ιδεών» όπου η ρύθμιση του περιεχομένου αφήνεται στις ίδιες τις πλατφόρμες. Από την άλλη, η Ευρώπη που ακολουθεί ένα πιο αυστηρό ρυθμιστικό μοντέλο, υποστηρίζει ότι η ανεξέλεγκτη διάδοση ψευδών ειδήσεων μπορεί να βλάψει τη δημοκρατία.
Πολιτική ορθότητα και κοινωνικές αντιδράσεις
Στο σημείο αυτό οφείλουμε να επισημάνουμε ότι η ελευθερία της έκφρασης δεν κινδυνεύει μόνο από τον έλεγχο των πληροφοριών και την παραπληροφόρηση, αλλά και από τον υπερβολικό δικαιωματισμό και την επιβολή μιας μονοδιάστατης «ορθότητας» στον δημόσιο διάλογο.
Από την περασμένη δεκαετία, ειδικά σε φιλελεύθερες χώρες, σταδιακά, διαμορφώθηκε μια κουλτούρα όπου ορισμένες απόψεις δεν επιτρέπεται καν να διατυπωθούν δημόσια, καθώς χαρακτηρίζονται αυτομάτως ως «επικίνδυνες», «προβληματικές» ή «οπισθοδρομικές». Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται ιδιαίτερα σε ζητήματα όπως οι ακραίες μορφές του «κινήματος της αφύπνισης» (woke agenda), το μεταναστευτικό, η εθνική ταυτότητα και η διάβρωση των πολιτισμικών χαρακτηριστικών των δυτικών κοινωνιών, που αντιμετωπίζονται από τα mainstream μέσα ενημέρωσης και διάφορες ακραίες εκφράσεις «προοδευτικών δυνάμεων» με τρόπο που, συχνά, αποκλείει ή περιθωριοποιεί όσους εκφράζουν ανησυχίες. Οποιαδήποτε διαφορετική άποψη, ακόμα και αν εκφραζόταν με καλή πίστη και χωρίς ρητορική μίσους, μπορεί να οδηγούσε σε κοινωνικό αποκλεισμό, επαγγελματικές συνέπειες ή διαδικτυακές επιθέσεις. Η ατμόσφαιρα αυτή, σε συνδυασμό με τη συστηματική αποφυγή συζητήσεων για προβλήματα που αγγίζουν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας, δημιούργησε έντονη δυσαρέσκεια.
Αυτό που ξεκίνησε ως μια προσπάθεια για έναν πιο συμπεριληπτικό και ανεκτικό δημόσιο λόγο, σε πολλές περιπτώσεις κατέληξε να λειτουργεί ως μηχανισμός φίμωσης. Η «πολιτική ορθότητα», αν και αναπτύχθηκε ως αντίδραση σε υπαρκτές διακρίσεις και καταπιεστικές δομές, κατά καιρούς μετατρέπεται σε εργαλείο αποκλεισμού όσων δεν ευθυγραμμίζονται πλήρως με το κυρίαρχο αφήγημα. Αποτέλεσμα; Αυτή η στάση δεν οδήγησε στην εξάλειψη των αντίθετων απόψεων, αλλά στην ενίσχυση της κοινωνικής και πολιτικής αντίδρασης…
Η αυξανόμενη δυσαρέσκεια, έτσι, απέναντι σε αυτή τη νέα μορφή σιωπηρής λογοκρισίας αποτυπώθηκε πολιτικά στις ΗΠΑ. Η επιβολή μιας υπερβολικής cancel culture που παρουσίαζε κάθε απόκλιση από το κυρίαρχο αφήγημα ως μισαλλοδοξία, λειτούργησε ως μπούμερανγκ, συμβάλλοντας στην επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ και στην άνοδο σκληρότερων πολιτικών ρητορικών και δράσεων. Στην Ευρώπη, αντίστοιχες πολιτικές δυναμικές ενισχύουν αυταρχικές δυνάμεις που κεφαλαιοποιούν την αίσθηση αποκλεισμού και λογοκρισίας που βιώνουν πολλοί πολίτες. Καθώς αισθάνονται ότι οι ανησυχίες τους αγνοούνται ή γελοιοποιούνται από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και τις κυρίαρχες ελίτ βρίσκουν έκφραση σε λαϊκιστικά και αυταρχικά κινήματα, τα οποία εκμεταλλεύονται αυτή τη δυσφορία.
Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα, σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Γερμανία, η Σουηδία και η Γαλλία, η δημόσια συζήτηση γύρω από το μεταναστευτικό έχει εδώ και χρόνια έντονα ιδεολογικά φίλτρα. Οι ανησυχίες πολιτών για θέματα ασφάλειας, κοινωνικής συνοχής και πολιτισμικών αλλαγών θεωρούνταν «ξενοφοβικές» ή «ρατσιστικές», με αποτέλεσμα πολλοί να αποφεύγουν να τις εκφράσουν δημοσίως. Όποτε, όμως, αυτά τα ζητήματα γίνονταν αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα σε αρκετές ευρωπαϊκές πόλεις, η αντίδραση ήταν εκρηκτική.
Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο εντάσσεται και η ομιλία του Αμερικανού Αντιπροέδρου Τζ. Ντ. Βανς στο Μόναχο, που αναφερθήκαμε παραπάνω, στην οποία επιχείρησε να δώσει «μαθήματα ελευθερίας της έκφρασης» στους Ευρωπαίους, κατηγορώντας τους ότι με την πολιτική και μιντιακή τους λογοκρισία και την καταστολή της «αντίθετης άποψης» υπονομεύουν τη δημοκρατία τους. Το μήνυμα που έστειλε αντανακλούσε την ευρύτερη πολιτική στρατηγική της κυβέρνησης Τραμπ, η οποία παρουσιάζει την πολιτική ορθότητα και τον έλεγχο του διαδικτύου ως εργαλεία φίμωσης της ελευθερίας.
Ποιος, τελικά, πραγματικά ελέγχει την πληροφορία; Η πολιτική και τεχνολογική πραγματικότητα στις ΗΠΑ δείχνει ότι η ελευθερία του λόγου εκτός από νομικά προστατευμένο δικαίωμα, αποτελεί και ένα εργαλείο πολιτικής και οικονομικής επιρροής. Επιχειρηματίες και πολιτικοί ηγέτες διαμορφώνουν το αφήγημα γύρω από την πληροφορία, χρησιμοποιώντας την είτε για να προωθήσουν την ατζέντα τους είτε για να αποκλείσουν αντιπάλους. Την ίδια στιγμή, MME που ελέγχονται από επιχειρηματικούς και πολιτικούς κύκλους τροφοδοτούν συγκεκριμένες αφηγήσεις – άλλοτε υποστηρίζοντας την άποψη της απόλυτης ελευθερίας του λόγου και άλλοτε ενισχύοντας την ανάγκη αυστηρού ελέγχου της πληροφορίας.
Οι διεθνείς διαστάσεις αυτής της συζήτησης θα συνεχίσουν να επηρεάζουν την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο. Το ερώτημα, όμως, παραμένει: η ελευθερία του λόγου προστατεύει πραγματικά τον δημοκρατικό διάλογο ή εργαλειοποιείται στα χέρια όσων έχουν τη δύναμη να ελέγχουν την πληροφορία;
Επιλεκτικές περί ελευθερίας επικλήσεις
Για να απαντήσουμε το παραπάνω ερώτημα, αρκεί να αναδείξουμε γεγονότα που μιλούν από μόνα τους. Αυτά αποκαλύπτουν πώς ορισμένοι πολιτικοί ηγέτες εργαλειοποιούν την ελευθερία της έκφρασης όχι για την προάσπισή της, αλλά για να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντά τους.
Να εστιάσουμε στις συμπεριφορές του Ντόναλντ Τραμπ και των διορισμένων από αυτόν αξιωματούχων της Διοίκησής του που αποτελούν «παγκόσμιο υπόδειγμα». Ενώ διακηρύττουν ότι η ελευθερία της έκφρασης είναι απόλυτη και απειλείται από κυβερνητικές και τεχνολογικές παρεμβάσεις, την ίδια στιγμή δεν διστάζουν να απαιτούν την τιμωρία των μέσων ενημέρωσης που τους ασκούν κριτική…
Πρόσφατα, ο Τραμπ και οι υποστηρικτές του επιτέθηκαν στο δημοσιογραφικό πρόγραμμα “60 Minutes” του CBS, με τον Έλον Μασκ να τους χαρακτηρίζει ως «τους μεγαλύτερους ψεύτες του κόσμου» και να απαιτεί την ποινική τους δίωξη. Ο ίδιος ο Τραμπ δήλωσε ότι το CBS θα έπρεπε να «χάσει την άδειά του» και το “60 Minutes” να «τερματιστεί». Αυτές οι δηλώσεις έρχονται σε κατάφωρη αντίφαση με τη ρητορική τους περί ελευθερίας του λόγου, καθώς προωθούν μια πολιτική απόλυτης προστασίας της έκφρασης μόνο όταν αυτή εξυπηρετεί τα δικά τους συμφέροντα, ενώ αντιθέτως ζητούν την εξόντωση οποιασδήποτε αντίθετης φωνής.
Ακόμη μεγαλύτερη αντίφαση παρατηρείται στη στάση της Διοίκησης Τραμπ απέναντι στην παραπληροφόρηση. Στο παρελθόν, καταδίκαζαν κάθε προσπάθεια κυβερνητικών φορέων να εντοπίσουν και να αντιμετωπίσουν την παραπληροφόρηση, χαρακτηρίζοντάς τες «λογοκρισία». Υποστήριζαν ότι, ακόμη και αν η κυβέρνηση των Δημοκρατικών δεν επέβαλλε άμεσα μέτρα στις τεχνολογικές πλατφόρμες, το γεγονός ότι ασκούσε πίεση προς αυτές συνιστούσε σιωπηρή απειλή κατά της ελευθερίας του λόγου. Ωστόσο, τώρα που βρίσκονται ξανά στην εξουσία, έχουν αντιστρέψει πλήρως αυτή τη στάση, επιδιώκοντας να ελέγχουν απευθείας τα μέσα ενημέρωσης και τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό που κατά την προηγούμενη πολιτική περίοδο αποκαλούσαν «κρατικό εκφοβισμό», πλέον το εφαρμόζουν οι ίδιοι χωρίς ενδοιασμό…
Η επιλεκτική αυτή επίκληση της ελευθερίας του λόγου καταδεικνύει ότι δεν πρόκειται για μια αμερόληπτη υπεράσπιση του δικαιώματος της ελεύθερης έκφρασης, αλλά για μια πολιτική στρατηγική ελέγχου της πληροφορίας προς όφελος των ίδιων των ισχυρών. Η ελευθερία της έκφρασης, λοιπόν, δεν κινδυνεύει μόνο από τη λογοκρισία, αλλά και από τη συστηματική της κατάχρηση ως μέσο φίμωσης αντιπάλων και επιβολής μιας μονοδιάστατης αφήγησης.
Και με αυτή τη διαπίστωση, προχωράμε στην ουσιώδη συζήτηση: πώς μπορούμε να διαφυλάξουμε την ελευθερία του λόγου χωρίς να την αφήσουμε να μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικής επιβολής και παραπληροφόρησης;
Το όριο μεταξύ δικαιώματος και κατάχρησης
Όταν η ελευθερία του λόγου λειτουργεί ως δημοκρατικό εργαλείο:
- Ενδυναμώνει τους πολίτες, επιτρέποντάς τους να εκφράζουν ελεύθερα τις απόψεις τους και να αμφισβητούν την εξουσία.
- Διασφαλίζει τον ανοιχτό διάλογο, ενισχύοντας την ανταλλαγή διαφορετικών απόψεων.
- Συμβάλλει στην αναζήτηση της αλήθειας, καθώς η δημόσια συζήτηση επιτρέπει τη διασταύρωση πληροφοριών και την κριτική σκέψη.
Όταν η ελευθερία του λόγου καταχράται και μετατρέπεται σε «όπλο»:
- Χρησιμοποιείται ως όχημα παραπληροφόρησης, επιτρέποντας τη διάδοση ψευδών ειδήσεων και θεωριών συνωμοσίας.
- Γίνεται εργαλείο χειραγώγησης, επηρεάζοντας την κοινή γνώμη και αποσταθεροποιώντας τη δημοκρατία.
- Δικαιολογεί τη ρητορική μίσους, παρουσιάζοντάς τη λανθασμένα ως «ελεύθερη έκφραση», με σκοπό να νομιμοποιήσει διακρίσεις και ακραίες αφηγήσεις.
Η ευθύνη της δημόσιας έκφρασης είναι εξίσου σημαντική με το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου. Όταν ένα δικαίωμα χρησιμοποιείται για να παραπλανήσει, να βλάψει ή να καταλύσει τη δημοκρατία, παύει να είναι ελευθερία και μετατρέπεται σε μηχανισμό χειραγώγησης και επιβολής αφηγήσεων, είτε από ισχυρούς παράγοντες είτε μέσα από τις ίδιες τις κοινωνικές δυναμικές.
Το κρίσιμο ερώτημα όμως εδώ είναι: Ποιος καθορίζει πότε ένα δικαίωμα μετατρέπεται σε κατάχρηση;
Σε ένα δημοκρατικό σύστημα, αυτός ο διαχωρισμός πρέπει να γίνεται με σαφείς αρχές και δικλείδες ασφαλείας, ώστε να αποφεύγεται τόσο η λογοκρισία όσο και η ασυδοσία.
– Δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά ευθύνη των κυβερνήσεων, γιατί υπάρχει ο κίνδυνος πολιτικής εκμετάλλευσης.
– Δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά ευθύνη των ιδιωτικών εταιρειών τεχνολογίας, γιατί λειτουργούν με οικονομικά κριτήρια.
– Δεν μπορεί να αφεθεί στην απόλυτη ελευθερία του κοινού, γιατί η ανεξέλεγκτη πληροφορία μπορεί να διαβρώσει τη δημοκρατία.
Επομένως, το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι αν η ελευθερία του λόγου πρέπει να έχει όρια, αλλά πώς αυτά τα όρια καθορίζονται με διαφάνεια, δημοκρατικά και χωρίς πολιτικές ή άλλες σκοπιμότητες.
Και τώρα τι;
Οι δημοκρατίες καλούνται να αντιμετωπίσουν την παραπληροφόρηση, τη ρητορική μίσους και την εργαλειοποίηση της ελευθερίας της έκφρασης χωρίς να καταφεύγουν σε αυθαίρετη λογοκρισία. Οι λύσεις δεν μπορούν να είναι μονόπλευρες – απαιτούν μια πολυεπίπεδη προσέγγιση που να περιλαμβάνει κυβερνήσεις, τεχνολογικές εταιρείες, μέσα ενημέρωσης και, φυσικά, τους ίδιους τους πολίτες.
Εκπαίδευση στα Μέσα και ανάπτυξη κριτικής σκέψης: Η παραπληροφόρηση δεν αντιμετωπίζεται μόνο με κανόνες, αλλά με ενημερωμένους πολίτες.
– Τα σχολεία και τα πανεπιστήμια είναι απαραίτητο να εντάξουν μαθήματα κριτικής σκέψης και ανάλυσης της πληροφορίας στα προγράμματά τους.
– Οι πολίτες χρειάζεται να εκπαιδευτούν στην αναγνώριση της προπαγάνδας, της μεροληψίας και των ψευδών ειδήσεων.
– Η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στα κράτη: τα μέσα ενημέρωσης και οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης πρέπει να επενδύσουν σε προγράμματα ψηφιακής παιδείας.
Διαφάνεια στους αλγορίθμους και τη διαχείριση περιεχομένου: Οι μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες έχουν τη δύναμη να καθορίζουν τι βλέπει το κοινό – και αυτό πρέπει να είναι διαφανές.
– Εταιρείες όπως το Facebook, το “X”, το YouTube κλπ. οφείλουν να δημοσιοποιούν τα κριτήρια με τα οποία προωθούν ή περιορίζουν περιεχόμενο.
– Οι αλγόριθμοι δεν πρέπει να βασίζονται μόνο στην αλληλεπίδραση και τα ‘clicks’, αλλά να λαμβάνουν υπόψη και την αξιοπιστία της πληροφορίας.
– Όλες οι πλατφόρμες χρειάζεται να επιτρέπουν ανεξάρτητους ελέγχους, ώστε να αποφεύγεται η μονομερής χειραγώγηση της πληροφορίας.
Ρύθμιση χωρίς καταστολή της ελευθερίας της έκφρασης: Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε την ελευθερία του λόγου χωρίς να φτάσουμε στη λογοκρισία;
– Η απομάκρυνση περιεχομένου πρέπει να βασίζεται σε σαφείς κανόνες και όχι σε αυθαίρετες αποφάσεις κυβερνήσεων ή εταιρειών.
– Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης δεν πρέπει να λειτουργούν ως απόλυτοι ρυθμιστές της αλήθειας, αλλά να παρέχουν εργαλεία για την αξιολόγηση των ειδήσεων από τους ίδιους τους χρήστες.
– Απαραίτητοι είναι ανεξάρτητοι μηχανισμοί ελέγχου, ώστε οι αποφάσεις για τον περιορισμό περιεχομένου να μην λαμβάνονται αποκλειστικά από εταιρείες ή πολιτικές δυνάμεις.
Διεθνείς Κώδικες Δεοντολογίας και Παγκόσμιες Συμφωνίες: Η πληροφορία στο διαδίκτυο δεν έχει σύνορα – ούτε και η ευθύνη για την προστασία της.
– Πρέπει να υπάρξουν διεθνείς συμφωνίες, τουλάχιστον μεταξύ δημοκρατικών κρατών, για την καταπολέμηση της μαζικής παραπληροφόρησης και της χειραγώγησης εκλογών.
– Οι μεγάλες πλατφόρμες πρέπει να δεσμευτούν σε κώδικες δεοντολογίας, που θα τις εμποδίζουν να γίνονται εργαλεία πολιτικής προπαγάνδας.
– Οι χώρες οφείλουν να συνεργαστούν για τη θέσπιση ενός διεθνούς πλαισίου προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης χωρίς να δημιουργούνται μηχανισμοί φίμωσης της αντίθετης άποψης.
Πολυφωνία και Υποστήριξη της Ανεξάρτητης Δημοσιογραφίας: Η χειραγώγηση της πληροφορίας ενισχύεται όταν η ενημέρωση συγκεντρώνεται σε λίγες πηγές και χέρια.
– Είναι ως εκ των ων ουκ άνευ να προστατευθούν και να ενισχυθούν τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, τα οποία λειτουργούν ως αντίβαρο στους «ολιγάρχες» κοινωνικών μέσων και ΜΜΕ.
– Οι δημοσιογραφικοί οργανισμοί οφείλουν να τηρούν αυστηρούς κανόνες δεοντολογίας και να αποφεύγουν την αρνητική, πολωμένη ή ιδεολογικά φορτισμένη ενημέρωση.
– Οι κυβερνήσεις χρειάζεται να σταματήσουν την οικονομική και πολιτική πίεση στα ανεξάρτητα μέσα, διασφαλίζοντας ότι η δημοσιογραφία παραμένει ελεύθερη αλλά και υπεύθυνη.
Η πραγματική ελευθερία του λόγου, λοιπόν, απαιτεί υπευθυνότητα, διαφάνεια και συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων φορέων – κυβερνήσεων, εταιρειών, δημοσιογράφων και πολιτών.
Μια ισορροπημένη προσέγγιση: Εν κατακλείδι, η ελευθερία της έκφρασης πρέπει να παραμείνει αδιαπραγμάτευτη, αλλά και θωρακισμένη απέναντι στη διάβρωση της αλήθειας. Η πρόκληση για τις δημοκρατικές κοινωνίες είναι να βρουν τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη διασφάλιση του σεβασμού και της ανεκτικότητας και στην προστασία του δικαιώματος του πολίτη να εκφράζει τη γνώμη του, ακόμα και αν αυτή δεν είναι δημοφιλής. Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτείται ένα νέο μοντέλο ελεύθερης και υπεύθυνης επικοινωνίας. Στο δίλημμα του πώς προστατεύουμε την ελευθερία του λόγου χωρίς να επιτρέψουμε την κατάχρησή της, η λύση δεν είναι ούτε η ασύδοτη «ελευθερία» ούτε η αυστηρή λογοκρισία. Αντίθετα, απαιτείται μια προσέγγιση που ενισχύει την αξιοπιστία της πληροφορίας χωρίς να καταπνίγει την πολυφωνία.
Το διακύβευμα δεν είναι απλώς ο έλεγχος της ροής των πληροφοριών, αλλά η ίδια η δημοκρατική λειτουργία των κοινωνιών μας – ο ίδιος ο πολιτισμός μας! Η παραπληροφόρηση, η εργαλειοποίηση της ελευθερίας της έκφρασης και η συγκέντρωση της ενημέρωσης σε λίγα κέντρα ισχύος αλλοιώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα και λαμβάνουμε ατομικές ή συλλογικές αποφάσεις.
Είναι ευθύνη όλων μας – κυβερνήσεων, τεχνολογικών εταιρειών, μέσων ενημέρωσης και πολιτών – να διαφυλάξουμε ένα περιβάλλον όπου η ελευθερία του λόγου δεν εκτρέπεται σε μέσο επιβολής ή παραπλάνησης, αλλά παραμένει μια ζωντανή δύναμη δημοκρατίας και αναζήτησης της αλήθειας.
Όμως, καμία θεσμική ρύθμιση ή τεχνολογική λύση δεν μπορεί από μόνη της να εγγυηθεί μια ισορροπημένη ελευθερία του λόγου. Αυτό που απαιτείται πάνω απ’ όλα είναι η βούληση – πολιτική, κοινωνική και ατομική – να διαφυλάξουμε τη δημοκρατία και να υπερασπιστούμε τον δημόσιο διάλογο από την παραμόρφωση και την εργαλειοποίησή του.
Θα αφήσουμε την ελευθερία του λόγου να εξελιχθεί σε άλλοθι περιορισμού της αλήθειας, ή θα την υπερασπιστούμε ως αυτό που πραγματικά είναι – το θεμέλιο μιας υγιούς, δημοκρατικής κοινωνίας;
