«Κοινωνική συνταγογράφηση»

Συνήθως, όταν πηγαίνουμε στο γιατρό, πολλοί από εμάς φεύγουμε με μια συνταγογράφηση για ό,τι μας ταλαιπωρεί. Κατά κανόνα, με τη μορφή ενός χαπιού, κάψουλας, σιροπιού ένεσης ή ορού.  Αλλά, τι θα γινόταν αν ο πάροχος υγειονομικής περίθαλψης μας εξέταζε και στη συνέχεια μας έγραφε μια συνταγή για μια βόλτα στη φύση ή σε ένα μουσείο ή για χορό; Ή να κάνουμε μια τέχνη; Πιθανότατα θα τον κοιτούσαμε σαν να έχει χάσει το μυαλό του. Και όμως, ορισμένοι γιατροί αρχίζουν να κάνουν ακριβώς αυτό, ονομάζεται «κοινωνική συνταγογράφηση» και, όπως αναδεικνύουν οι έρευνες, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι εκπληκτικά!

Συζητάμε με την καλή μας συνάδελφο Julia Hotz που «προσφέρει» μια ισχυρή συνταγή για ό,τι μας ταλαιπωρεί και μας εμποδίζει να ζήσουμε πραγματικά μια καλή ζωή. Αφορμή το πρωτοποριακό βιβλίο της “The Connection Cure: The Prescriptive Power of Movement, Nature, Art, Service and Belonging” που εισάγει τη ριζοσπαστική έννοια της «κοινωνικής συνταγογράφησης» – την αντιμετώπιση των βαθύτερων ανθρώπινων αναγκών μας χρησιμοποιώντας ισχυρά φάρμακα όπως οι κοινωνικές συνάξεις, τα καλλιτεχνικά μαθήματα, η επαφή με τη φύση, η εθελοντική υπηρεσία και η σωματική άσκηση με συνταγή γιατρού… Ένα βιβλίο που επαινείται ως «προκλητικό», «ελπιδοφόρο», «γεμάτο ακεραιότητα, χιούμορ και εξαιρετική αφήγηση» και έχει παρουσιαστεί ήδη, από τον Ιούνιο που κυκλοφόρησε, σε πολλά γνωστά διεθνή ΜΜΕ όπως στο NBC, το BBC, τη Wall Street Journal, το Slate, το Scientific American, το NPR, το PBS, το GOOP, το MindBodyGreen, το Good Life Project και αλλού.

Ορθός Λόγος: Τι εννοούμε με τον όρο «κοινωνική συνταγογράφηση»; Σε ποιες περιπτώσεις ενδείκνυται; Μερικά παραδείγματα; Σε ποιες χώρες εφαρμόζεται σήμερα; Ποιες καλές πρακτικές έχουμε διεθνώς;

Julia Hotz: Αν και υπάρχουν πολλοί ορισμοί για την κοινωνική συνταγογράφηση, ο τεχνικός ορισμός που διατυπώθηκε σε μια μελέτη με την μέθοδο Delphi, από ένα σύνολο 40 ακαδημαϊκών, είναι «μια ολιστική, ανθρωποκεντρική και επικεντρωμένη σε κοινοτικό επίπεδο προσέγγιση της υγείας και της ευημερίας που γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ κλινικών και μη κλινικών μέσων υποστήριξης και υπηρεσιών».
Στο βιβλίο μου, THE CONNECTION CURE («Η Θεραπεία της Σύνδεσης»), περιλαμβάνω αρκετά παραδείγματα αυτών των κοινοτικών στηριγμάτων, που περιλαμβάνουν μαθήματα θαλάσσιας κολύμβησης, εκδρομές πεζοπορίας, «βιταμίνες πολιτισμού» όπως μουσειακές επισκέψεις και συναυλίες, και πολλά-πολλά άλλα.
Αν και η πρακτική ξεκίνησε στο Ηνωμένο Βασίλειο πριν από σχεδόν σαράντα χρόνια, η κοινωνική συνταγογράφηση εφαρμόζεται σήμερα σε 32 χώρες σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων περιοχών της Ελλάδας (βλ. παρακάτω).

Ο.Λ.: Τι σας παρακίνησε και γιατί αυτός ο τίτλος του βιβλίου σας; Γιατί έχει σημασία και ποιες είναι οι δυνατότητες της κοινωνικής συνταγογράφησης να μεταμορφώσει την υγεία μας, την υγειονομική περίθαλψη και τη δική μας ευημερία; Τι δείχνουν οι έρευνες;

J.H.: Αρχικά, ενδιαφέρθηκα ιδιαίτερα για την κοινωνική συνταγογράφηση λόγω της δυνατότητάς της να αντιμετωπίσει τη μοναξιά. Δεδομένου του ονόματος, είχα την εντύπωση ότι η κοινωνική συνταγογράφηση αφορούσε την ενίσχυση της κοινωνικής σύνδεσης και τη βοήθεια των ανθρώπων να βρουν φιλίες (δηλ. «θεραπείες σύνδεσης»)… Όταν, όμως, άρχισα πραγματικά να ασχολούμαι με το θέμα, συνειδητοποίησα ότι η κοινωνική συνταγογράφηση ήταν κάτι πολύ περισσότερο από αυτό και ότι είχε τη δυνατότητα να βοηθήσει σε όλα τα είδη των προβλημάτων υγείας που το περιβάλλον μας (δηλαδή, οι «κοινωνικοί καθοριστικοί παράγοντες») μπορεί να επηρεάσει, από τον χρόνιο πόνο μέχρι το άσθμα.

Ουσιώδης «ίαση»

Ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όταν διαβάζαμε για κάθε είδους ελλείψεις στην υγειονομική περίθαλψη και βλέπαμε να παρουσιάζονται προβλήματα υγείας στους αγαπημένους μας και στους εαυτούς μας, ήθελα να διερευνήσω αν η κοινωνική συνταγογράφηση θα μπορούσε ενδεχομένως να ανακουφίσει τις πιέσεις στην υγειονομική περίθαλψη και να βελτιώσει την υγεία του πληθυσμού σε μεγάλο βαθμό και, όπως διαπίστωσα, πράγματι το κάνει.

Στο βιβλίο μου, παρουσιάζω τους τρόπους με τους οποίους η κοινωνική συνταγογράφηση μπορεί να βοηθήσει όχι μόνο στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της μοναξιάς, αλλά και στις διαταραχές της κατάθλιψης, της Διαταραχής ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), εθισμών, τραύματος, αγχωδών διαταραχών, χρόνιου πόνου, διαβήτη τύπου 2, άνοιας, καθώς και σε προβλήματα υγείας που επιδεινώνονται σε συνθήκες φτώχειας, όπως το άσθμα.
Μια ανασκόπηση 86 προγραμμάτων κοινωνικής συνταγογράφησης στο Ηνωμένο Βασίλειο διαπίστωσε ότι ασθενείς που λάμβαναν κοινωνικές συνταγές παρουσίασαν όχι μόνο μείωση άγχους, κατάθλιψης και αρνητικής διάθεσης, αλλά και αυξημένη αυτοεκτίμηση, αυτοπεποίθηση, ψυχική ευεξία και θετική διάθεση. Αυτή η μελέτη συμπληρώνει δεκαετίες ερευνών που καταδεικνύουν τους τρόπους με τους οποίους ορισμένα είδη κοινωνικών συνταγογραφήσεων είναι αποτελεσματικά για την αντιμετώπιση κάποιων παθήσεων, όπως για παράδειγμα η σωματική άσκηση για την  κατάθλιψη, ή το λουτρό στο δάσος για το άγχος και τις καρδιακές παθήσεις.

Εναλλακτική λύση

Σε μια προσωπική στιγμή αυτογνωσίας, συνειδητοποίησα ότι ήμουν απόλυτα επηρεασμένη από μια νοοτροπία εστιασμένη στα συμπτώματα και πως αυτό επιδρούσε στην αντίληψη που είχα για την υγεία μου, ώσπου ανακάλυψα μια εναλλακτική λύση στην κοινωνική συνταγογράφηση. Σε αντίθεση με την πεποίθηση ότι τα συμπτώματα των διαγνώσεών μας είναι σαν ισόβιες καταδίκες, άρχισα να αντιλαμβάνομαι πώς το περιβάλλον μας μπορεί να επηρεάζει αυτά τα συμπτώματα, είτε προς το καλύτερο είτε προς το χειρότερο. Και έμαθα ότι τα φάρμακα της κοινωνικής συνταγογράφησης – κίνηση, φύση, τέχνη, προσφορά, κοινωνική συναναστροφή – είναι στην πράξη μέσα που μας βοηθούν να καταστούμε πιο παρόντες, πιο συντονισμένοι με τις πηγές της χαράς, του νοήματος και των σχέσεων γύρω μας. Αυτό ακριβώς αποτελεί την αληθινή θεραπεία της σύνδεσης.

Ο.Λ.: Από πού ξεκίνησε ως ιδέα;

J.H.: Παρόλο που η κοινωνική συνταγογράφηση εκθειάζεται ως η νέα μεγάλη ιδέα, το σκεπτικό της κοινωνικής συνταγογράφησης υπάρχει εδώ και χιλιετίες. Ο Ιπποκράτης, λόγου χάρη, ήταν ένας από τους πρώτους γιατρούς που προσέφερε γραπτή συνταγή για σωματική άσκηση. Οι αρχαίοι Έλληνες σύγχρονοί του χρησιμοποιούσαν, επίσης, τη μουσική και το θέατρο για τη θεραπεία προβλημάτων ψυχικής υγείας.
Παρομοίως, κοινότητες ιθαγενών συνδέουν από παλιά την υγεία ενός ατόμου με την υγεία των αλληλεπιδρώντων σχέσεών του – τόσο με τους γείτονές του όσο και με τον φυσικό κόσμο. Αφρικανικά χωριά χρησιμοποιούσαν επί μακρόν κοινοτικές τελετουργίες για να βοηθήσουν στη θεραπεία και την πρόληψη του στρες και του πόνου. Η παραδοσιακή κινεζική ιατρική και η Αγιουρβέδα στην Ινδία δίνουν χρόνια τώρα έμφαση στη σχέση μεταξύ του σώματος ενός ατόμου και του περιβάλλοντός του. Μόνο σχετικά πρόσφατα τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης άρχισαν να θεωρούν την ασθένεια ως βιοϊατρική και όχι ως βιο-ψυχο-κοινωνική, και άρχισαν να επικεντρώνονται στα συμπτώματα, αντί για τα βαθύτερα αίτια.

Ο.Λ.: Είναι οικονομικά εφικτή η ενσωμάτωσή της στα ιδιωτικά και δημόσια συστήματα υγειονομικής περίθαλψης μιας χώρας;

J.H.: Στο δημόσιο σύστημα του Ηνωμένου Βασιλείου (NHS), η κοινωνική συνταγογράφηση έχει αποδειχθεί ότι  μειώνει τις επισκέψεις στα επείγοντα περιστατικά και την πρωτοβάθμια περίθαλψη, τα δε οικονομικά στοιχεία δείχνουν ότι τα προγράμματα αυτά μπορούν να αποδώσουν 2-8 φορές την επένδυση. Το δημόσιο σύστημα του Καναδά έχει διαπιστώσει ότι η κοινωνική συνταγογράφηση αποδίδει έως και 4,43 δολάρια για κάθε δολάριο που επενδύεται.

Στην Ελλάδα: Και τώρα, τι;

Ακόμη και κράτη με περισσότερο ιδιωτικά συστήματα υγειονομικής περίθαλψης, όπως η Αυστραλία, οι Κάτω Χώρες και οι Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν ενσωματώσει στοιχεία κοινωνικής συνταγογράφησης, εν μέρει επειδή αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει στην πρόληψη και τη διαχείριση ασθενειών που κατά τα άλλα θα κόστιζαν πολύ ακριβά. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, η Μασαχουσέτη έγινε η πρώτη πολιτεία που επένδυσε σε ένα κρατικό πρόγραμμα συνταγογράφησης τεχνών (arts on prescription) – συνδέοντας νοσοκομεία και παρόχους πρωτοβάθμιας περίθαλψης με 300 και πλέον καλλιτεχνικούς και πολιτιστικούς οργανισμούς για τη δημιουργία ενός ασφαλιστικά υποστηριζόμενου συστήματος συνταγογράφησης της τέχνης ως φαρμάκου. Αυτή η πιλοτική εφαρμογή ενέπνευσε, επίσης, το πρόγραμμα “Arts Rx” στο Νιου Τζέρσεϊ, όπου η ασφάλεια υγείας Horizon Blue Cross Blue Shield συνεργάστηκε με το New Jersey Performing Arts Center (NJPAC) για να καλύψει έως και έξι μήνες συνταγογράφησης τεχνών για τα μέλη.

Ο.Λ.: Θα θέλατε να δώσετε κάποιο μήνυμα προς το ελληνικό κοινό, τους φορείς χάραξης πολιτικής και τις αρχές υγείας και κοινωνικής πρόνοιας;

J.H.: Θα ενθάρρυνα τους Έλληνες πολίτες, τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και τις αρχές υγείας και κοινωνικής πρόνοιας να αναζητήσουν παραδείγματα επιτυχίας στο εξωτερικό αλλά και σε τοπικό επίπεδο. Ως προς το τελευταίο, η Εθνική Ακαδημία Κοινωνικής Συνταγογράφησης στο Ηνωμένο Βασίλειο παρουσίασε πρόσφατα παραδείγματα επιτυχίας στην Ελλάδα, μεταξύ των οποίων μια συνεργασία του Πανεπιστήμιου Δυτικής Αττικής με τις περιοχές της Φυλής και της Νέας Σμύρνης, πάνω σε ένα πιλοτικό πρόγραμμα κοινωνικής και πολιτιστικής συνταγογράφησης. Ήταν το πρόγραμμα «Μουσική και Μητρότητα», υπό την αιγίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO, που υλοποιήθηκε από την El Sistema Greece, το οποίο διαπίστωσε ότι οι συμμετέχουσες σε συνεδρίες τραγουδιού, διάρκειας 10 εβδομάδων, μητέρες που έπασχαν από επιλόχεια κατάθλιψη, παρουσίασαν ταχύτερη βελτίωση των συμπτωμάτων τους σε σύγκριση με μητέρες που έλαβαν τη συνήθη φροντίδα.