Οφείλω την κύρια έμπνευση για το έργο της ζωής μου στο γεγονός ότι μεγάλωσα σε μια οικογενειακή φάρμα. Πριν από εξήντα οκτώ χρόνια, οι γονείς μου μετέτρεψαν τις γεωργικές τους μεθόδους από συμβατικές σε αναγεννητικές, δίνοντας προτεραιότητα στη μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα του εδάφους έναντι των βραχυπρόθεσμων αποδόσεων των καλλιεργειών. Και αυτό που έμαθα από τον πατέρα μου είναι το εξής: Η ποιότητα αυτού που αναπτύσσεται πάνω από το έδαφος εξαρτάται από την ποιότητα του εδάφους κάτω από αυτό.
Σήμερα, πολλές δεκαετίες αργότερα και χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το αγρόκτημα, το έργο μου επικεντρώνεται στην καλλιέργεια του κοινωνικού εδάφους: τις σχέσεις, την επίγνωση και τη συλλογική νοηματοδότηση μέσα από τις οποίες αναπτύσσονται όλα τα ορατά κοινωνικά συστήματα. Όταν το κοινωνικό έδαφος είναι υγιές — όταν η εμπιστοσύνη είναι βαθιά, όταν μοιράζονται μια κοινή αντίληψη της πραγματικότητας, όταν οι άνθρωποι μπορούν να επικοινωνούν, να αντιλαμβάνονται από κοινού και να ενεργούν πάνω σε αυτή τη βάση — όλα πάνω από το έδαφος ανθίζουν. Όταν το κοινωνικό έδαφος εξαντλείται, καμία δομική αναδιάρθρωση δεν μπορεί να το αντισταθμίσει. Οι δομές γίνονται κούφιες. Ο συντονισμός αποτυγχάνει. Οι συγκρούσεις και οι πόλεμοι αυξάνονται. Το σύστημα κατατρώει τα ίδια του τα θεμέλια.
Ζούμε μια εποχή ριζικής εξάντλησης του κοινωνικού μας εδάφους. Τρία συμπτώματα συνοψίζουν αυτή την κατάσταση: η ανομία είναι η διάβρωση των ηθικών μας κανόνων, η κατάρρευση της ηθικής μας συμπεριφοράς. Ο ατομικισμός, η διάσπαση των κοινωνικών δεσμών σε μοναξιά και πολωμένους θαλάμους αντήχησης, είναι η κατάρρευση του δικτύου σχέσεων από το οποίο εξαρτάται η κοινωνία. Η ατροφία είναι η σταδιακή απώλεια των βαθύτερων ανθρώπινων ικανοτήτων που απαιτούνται για να δημιουργούμε, να συνομιλούμε και να συνεργαζόμαστε με τρόπους που ενσαρκώνουν την ανθρωπιά μας. Είναι η κατάρρευση της ίδιας της ικανότητας δράσης, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.
Κάτω από τα τρία αυτά κρύβεται μια τέταρτη διάσταση που τα συνδέει. Ακριβώς όπως η βιομηχανική γεωργία αντικατέστησε την ποικιλομορφία του ζωντανού εδάφους με χημικά λιπάσματα και μονοκαλλιέργειες — παραγωγικές βραχυπρόθεσμα, καταστροφικές με την πάροδο του χρόνου — η τρέχουσα εποχή της τεχνητής νοημοσύνης παράγει μια επιστημολογική μονοκαλλιέργεια. Εκδηλώνεται σε μια ενιαία, υπολογιστική μορφή γνώσης που βλέπει τον κόσμο ως ένα σύνολο αντικειμένων.
Η ποιότητα της διεπαφής ανθρώπου-ΤΝ είναι βέβαιο ότι θα διαμορφώσει το μέλλον της κοινωνίας και της ανθρωπότητας. Πάνω από 2,5 τρισεκατομμύρια δολάρια προβλέπεται να διοχετευθούν στην Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) μόνο το 2026, όμως η ανθρώπινη πλευρά της εξίσωσης — η καλλιέργεια της αντίληψης, των ανθρώπινων σχέσεων και της νοηματοδότησης — δεν λαμβάνει σχεδόν τίποτα από αυτά.
Πρόκειται για εξάντληση του εδάφους σε πολιτισμική κλίμακα. Τη βλέπουμε να εκδηλώνεται μέσα από την εντεινόμενη οικολογική καταστροφή, όπως η κλιματική αλλαγή και η απώλεια βιοποικιλότητας· μέσα από τα κοινωνικά χάσματα, συμπεριλαμβανομένων της πόλωσης και του πολέμου· αλλά και μέσα από τις πνευματικές συνέπειες, όπως η απελπισία και το αίσθημα ασημαντότητας. Και έτσι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα κατώφλι, όπου η πλανητική πολυκρίση δεν απαιτεί απλώς καλύτερες πολιτικές ή τεχνολογίες, αλλά μια μετατόπιση στην ίδια τη δομή της συνείδησής μας.
Η Πρώτη Αξονική Εποχή
Περίπου 2.500 χρόνια πριν, συνέβη κάτι αξιοσημείωτο. Δεν συνέβη σε ένα μόνο μέρος, αλλά σε ολόκληρη την Ευρασία, σε μεγάλο βαθμό παράλληλα. Με φόντο την κατάρρευση των πολιτισμών της Εποχής του Χαλκού, τη διάλυση των αυτοκρατοριών, τον ανταγωνισμό των πόλεων-κρατών και τα κύματα μετανάστευσης και πολέμου που αναδιαμόρφωναν τις κοινωνικές δομές, οι παλιές μυθικές τάξεις κατέρρεαν. Οι τοπικές, βασισμένες σε μύθους παραδόσεις δεν μπορούσαν πλέον να αντέξουν το βάρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Και μέσα από αυτή την αναταραχή, αναδύθηκαν νέου είδους ερωτήματα: Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Πώς πρέπει να ζούμε; Ποια είναι η θέση μας στη μεγαλύτερη τάξη των πραγμάτων;
Μέσα σε λίγους αιώνες, οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα αποκρυσταλλώθηκαν σε πολλές από τις διαχρονικές παραδόσεις σοφίας του κόσμου. Στην Κίνα, ο Κομφούκιος, ο Λαο Τσε και ο Ζουάνγκ Τσε εξερεύνησαν την ηθική, την αρμονία και την ευθυγράμμιση με το Ταό (την οδό). Στην Ινδία, οι παραδόσεις των Ουπανισάδων, ο Βούδας και ο Μαχαβίρα διερεύνησαν τη φύση της συνείδησης, της απελευθέρωσης και της μη βίας. Στην Περσία, ο Ζαρατούστρα διατύπωσε έναν κοσμικό ηθικό αγώνα μεταξύ του καλού και του κακού. Στον Εβραϊκό κόσμο, οι προφήτες, -φωνές όπως ο Ησαΐας-, ζήτησαν δικαιοσύνη και ηθικό μονοθεϊσμό. Και στην Ελλάδα, ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης ξεκίνησαν μια συστηματική έρευνα σχετικά με την ηθική, τη γνώση και τη φύση της πραγματικότητας.
Ο Γερμανός φιλόσοφος Karl Jaspers ήταν αυτός που ονόμασε αυτή την εποχή «Αξονική» (Axial Age). Αυτό που μοιράζονταν αυτά τα κινήματα, παρά τις όποιες διαφορές τους, ήταν η ανακάλυψη μιας βαθύτερης εσωτερικής διάστασης του ανθρώπου. Για πρώτη φορά, οι άνθρωποι απομακρύνθηκαν από την αμεσότητα της μυθικής εμπειρίας και στράφηκαν προς τα μέσα. Ανέπτυξαν ικανότητες ηθικής στοχασμού, συμπόνιας και διατύπωσης καθολικών ηθικών αρχών. Ένας νέος κάθετος άξονας άνοιξε, συνδέοντας την εσωτερική ζωή του ατόμου με κάτι υπερβατικό: μια παγκόσμια ηθική τάξη, μια βάση της ύπαρξης, μια βαθύτερη πηγή πέρα από τον εαυτό.
Ωστόσο, αυτή η μετατόπιση είχε ένα ακούσιο κόστος. Όπως υποστήριξε ο Καναδός φιλόσοφος Charles Taylor, η μακρά πορεία αυτής της εξέλιξης, τελικά, οδήγησε στη νεωτερικότητα και στο «απομονωμένο εαυτό» της, έναν εαυτό που είναι αυτόνομος και αυτοεξουσιοδοτούμενος, αλλά και όλο και πιο αποκομμένος από τον ευρύτερο κόσμο. Ο νους αποσπάστηκε από το σώμα, το υποκείμενο από το αντικείμενο, το εγώ από τη φύση.
Η πρώτη Αξονική Εποχή άνοιξε τα βάθη της ατομικής εσωτερικότητας. Όμως, με αυτόν τον τρόπο, άρχισε επίσης να χαλαρώνει και η βιωμένη σχέση του ανθρώπου με το όλον. Υπό αυτή την έννοια, όπως υποδηλώνει ο Taylor, το Αξονικό έργο παραμένει ημιτελές, αναμένοντας μια ολοκλήρωση που οι αρχικοί Αξονικοί στοχαστές δεν θα μπορούσαν να είχαν προβλέψει, αλλά που η εποχή μας απαιτεί επειγόντως.
Η ΤΝ ως καθρέφτης της νεωτερικότητας
Η τρέχουσα εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, που αντιμετωπίζει τον κόσμο ως πόρο προς εκμετάλλευση, αποτελεί το αποκορύφωμα της εξορυκτικής λογικής της νεωτερικότητας — και τον πιο ζωντανό καθρέφτη της. Είναι μια εξαιρετική αυτοματοποίηση της γνώσης υποκειμένου-αντικειμένου: νοημοσύνη χωρίς εσωτερικότητα, πρότυπο χωρίς παρουσία, πρόβλεψη χωρίς βαθιά αντίληψη. Η δομή της συνείδησης που άνοιξε η πρώτη Αξονική Εποχή έχει μηχανοποιηθεί στην εξωτερική της πλευρά και αποκοπεί από την πηγή της. Ακριβώς όπως η αναστοχαστική νεωτερικότητα στρέφεται τελικά εναντίον των ίδιων της των θεμελίων – κάτι που γίνεται ορατό μέσα από το κλιματικό χάος, την κοινωνική διάρρηξη και την πολιτική πόλωση — έτσι και η ΤΝ αποτελεί μια μορφή νοημοσύνης που εξαντλεί το ίδιο της το έδαφος.
Η κατάρρευση των μοντέλων είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η ΤΝ που έχει εκπαιδευτεί σε αποτελέσματα που παράγονται από ΤΝ υποβαθμίζεται ραγδαία. Ακόμη και μικροσκοπικά τμήματα δεδομένων που παράγονται από ΤΝ μπορούν να προκαλέσουν κατάρρευση. Η μόνη θεραπεία είναι μια συνεχώς αυξανόμενη προσφορά περιεχομένου που παράγεται από τον άνθρωπο. Όμως, πάνω από το 74% των νεοδημοσιευμένων ιστοσελίδων περιέχει πλέον κείμενο που παράγεται από ΤΝ. Οι προσλήψεις νεαρών προγραμματιστών έχουν μειωθεί κατά 67% από το 2022. Η μηχανή καταναλώνει τις ζωντανές πηγές από τις οποίες εξαρτάται.
Από την ανθρώπινη πλευρά, το αντίστοιχο φαινόμενο είναι το γνωσιακό χρέος. Όταν η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται παθητικά για την εκτέλεση γνωσιακής εργασίας, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη του MIT Media Lab, η νευρωνική συνδεσιμότητα αποδυναμώνεται, η ικανότητα διατήρησης πληροφοριών μειώνεται και η ποιότητα του παραγόμενου έργου υποβαθμίζεται. Ο εγκέφαλος, όπως και τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, υποβαθμίζεται όταν αποκόπτεται από τις πηγές ουσιαστικής εμπλοκής του με τον κόσμο.
Η κατάρρευση των μοντέλων και το γνωσιακό χρέος δεν είναι ξεχωριστά προβλήματα. Αποτελούν μέρος της ίδιας δυναμικής που εξαντλεί το κοινωνικό μας έδαφος και εκδηλώνεται ως ανομία, ατομικισμός και ατροφία σε όλα τα κοινωνικά μας συστήματα παγκοσμίως. Και τα δύο υποδεικνύουν ένα βαθύτερο ζήτημα: λειτουργούμε με μια μοναδική μορφή γνώσης, και όταν αυτή καταναλώνει τα ίδια της τα θεμέλια, ολόκληρο το σύστημα υποβαθμίζεται.
Νοημοσύνες, οι εξής είναι τρεις
Η εποχή της ΤΝ αποκαλύπτει ότι αυτό που ονομάζουμε «νοημοσύνη» δεν είναι ένα και μόνο πράγμα. Υπάρχουν τουλάχιστον τρεις διαφορετικές νοημοσύνες που πρέπει να εξισορροπηθούν και να ενσωματωθούν στους σημερινούς θεσμούς και τα κοινωνικά συστήματα.
-Η πρώτη είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Η επιστημολογική της στάση είναι η γνώση σε τρίτο πρόσωπο: ο κόσμος ως σύνολο αντικειμένων, ως περιβάλλον διαμορφωμένο από δεδομένα. Παρότι ισχυρή, είναι εγκλωβισμένη σε μια επιστημολογική στάση (σε έναν τρόπο γνώσης) που λειτουργεί με βάση μοτίβα του παρελθόντος.
-Η δεύτερη είναι η οργανική νοημοσύνη. Η επιστημολογική της στάση είναι η γνώση σε πρώτο πρόσωπο (υποκειμενική), δεύτερο πρόσωπο (διαπροσωπική) και τρίτο πρόσωπο (αντικειμενική). Βλέπει τον κόσμο ως έναν κοινό χώρο συνύπαρξης ζωντανών όντων. Αυτό ενέχει εγγενώς πολλαπλές σχεσιακές προοπτικές.
-Η τρίτη, αναδυόμενη νοημοσύνη θα μπορούσε να ονομαστεί νοημοσύνη πεδίου ή νοημοσύνη πηγής.
Η επιστημολογική της στάση μετατοπίζει την οπτική γωνία από ένα σύνολο αντικειμένων σε μια πηγή — το πεδίο ή το έδαφος από το οποίο αναδύονται όλες οι προοπτικές. Είναι μια μετατόπιση όχι μόνο στο παρατηρούμενο, αλλά και στην ύπαρξη του παρατηρητή. Μέσω αυτής της λεπτής μετατόπισης, το συλλογικό πεδίο μπορεί να αποκτήσει συνείδηση του εαυτού του.
Αυτό είναι που γνώριζαν οι μυστικιστές, αυτό που τα συστήματα γνώσης των αυτοχθόνων πάντα εφάρμοζαν και αυτό που το δεύτερο Αξονικό κατώφλι μας καλεί να καλλιεργήσουμε σε συλλογική και πολιτισμική κλίμακα. Η συνάδελφός μου Eva Pomeroy και εγώ περιγράφουμε αυτή την επιστημολογική στάση ως γνώση τέταρτου προσώπου.
Οι τρεις νοημοσύνες αντιπροσωπεύουν μια πληθώρα επιστημολογικών στάσεων, από μια μονο-επιστημολογική συνειδητοποίηση (τεχνητή νοημοσύνη) σε μια πολυ-επιστημολογική συνειδητοποίηση (οργανική νοημοσύνη) και από εκεί σε μια μετα-επιστημολογική συνειδητοποίηση (νοημοσύνη πηγής). Για να ευδοκιμήσουν οι κοινωνίες και τα οικοσυστήματα, και οι τρεις πρέπει να αναπτυχθούν και να ενσωματωθούν.
Το τρέχον αξονικό κατώφλι
Η μετάβαση από μικρές κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών σε σύνθετους πολιτισμούς ήταν η πρόκληση που οδήγησε στην πρώτη Αξονική Εποχή. Σήμερα, η πλανητική πολυκρίση της κλιματικής απορρύθμισης, των μαζικών μεταναστεύσεων, των κλιμακούμενων πολεμικών συγκρούσεων και της μετασχηματιστικής τεχνητής νοημοσύνης συνιστά μια ρήξη αντίστοιχου ιστορικού μεγέθους.
Αυτή η ρήξη απαιτεί μια αναδιάταξη της δομής της συνείδησης — αυτή τη φορά, στο επίπεδο της συλλογικής συνείδησης. Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε απαιτούν μια πλανητική απάντηση. Αυτό θα απαιτήσει μια μαζική αναβάθμιση της ανθρώπινης συνεργασίας σε τοπικό, περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο, κάτι που μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από την βελτίωση του κοινωνικού εδάφους. Εκεί όπου η νεωτερικότητα εξωτερίκευσε τον συντονισμό μέσω των αγορών, των γραφειοκρατιών και των αλγορίθμων ή της τεχνητής νοημοσύνης, εμείς οφείλουμε να τον επανεντάξουμε σε πεδία κοινής επίγνωσης, περιλαμβανομένων της προσοχής και της πρόθεσης.
Αν η πρώτη Αξονική Εποχή εμβάθυνε την εσωτερικότητα σε ατομικό επίπεδο, το σημερινό κατώφλι απαιτεί κάτι δομικά νέο: μια εμβάθυνση της συλλογικής εσωτερικότητας. Ως συντονιστής πολλών ομαδικών διαδικασιών σε τοπικές κοινότητες και διεθνείς οργανισμούς, με έχουν εντυπωσιάσει ερωτήματα που έχω ακούσει περισσότερο τα τελευταία ένα-δύο χρόνια από ποτέ: Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Ποιος είμαι; Γιατί βρίσκομαι εδώ; Γιατί βρισκόμαστε εδώ; Αυτά είναι, παραδόξως, τα ίδια ερωτήματα που αναδύθηκαν κατά την πρώτη Αξονική Εποχή — και τώρα ανακύπτουν σε συλλογικά πλαίσια.
Για να αντιμετωπίσουμε ουσιαστικά τέτοιες ερωτήσεις, χρειαζόμαστε και τις τρεις μορφές νοημοσύνης σε συντονισμό, με τη νοημοσύνη της πηγής ως θεμέλιο. Χρειαζόμαστε επίσης τεχνολογίες, μεθόδους, εργαλεία και δομές υποστήριξης κοινωνικής ηγεσίας βασισμένες στην επίγνωση, για να καλλιεργήσουμε το κοινωνικό έδαφος από το οποίο αναδύεται η συλλογική δράση.
Η Αναγέννηση των Αιρετικών;
Η Δύση ανέκαθεν εμπεριείχε δύο πολιτισμικά ρεύματα. Το πρώτο, είναι γνωστό ως βιομηχανικός καπιταλισμός, αποικιακή επέκταση, μεγιστοποίηση της αξίας για τους μετόχους και, σήμερα, η μονοκαλλιέργεια της τεχνητής νοημοσύνης. Αυτή είναι η νεωτερικότητα του εξαντλημένου εδάφους.
Το δεύτερο, το αναγεννητικό ρεύμα, αποτελεί ένα αντίρροπο ρεύμα εντός της δυτικής παράδοσης. Ο Γερμανός πολυμαθής Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε ανέπτυξε μια συμμετοχική επιστήμη που εμβάθυνε την ποιότητα της παρατήρησης και προσέγγιζε τα φαινόμενα εκ των έσω. Ο Βρετανός ερευνητής Henri Bortoft διατύπωσε έναν τρόπο αντίληψης μέσα από τον οποίο το όλον αποκαλύπτεται μέσω των επιμέρους στοιχείων του. Ο Χιλιανός βιολόγος Francisco Varela συνέδεσε τη φαινομενολογική πρακτική με τις νευροεπιστήμες. Ο γερμανικός ιδεαλισμός ανέπτυξε φιλοσοφίες του bildung: της καλλιέργειας του ολοκληρωμένου ανθρώπου. Αυτή η παράδοση ενέπνευσε άμεσα το κίνημα των λαϊκών σχολείων στην Δανία, το οποίο μέσα σε μία γενιά μεταμόρφωσε τις σκανδιναβικές κοινωνίες από φτωχές φεουδαρχικές κοινωνίες σε μερικές από τις πιο επιτυχημένες δημοκρατίες του κόσμου. Και αυτό συνέβη όχι μέσω της οικονομικής πολιτικής, αλλά μέσω της folk-bildung (λαϊκή διαπαιδαγώγηση/ μόρφωση ενηλίκων): της συστηματικής καλλιέργειας της εσωτερικής ανάπτυξης των απλών ανθρώπων, της ηθικής φαντασίας και της ιδιότητας του ενεργού πολίτη.
Η επιρροή της λαϊκής Bildung εκτείνεται πολύ πέρα από τη Σκανδιναβία. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, ο Αμερικανός εκπαιδευτικός και πολιτικός ακτιβιστής Myles Horton μελέτησε τα λαϊκά λύκεια στη Δανία και στη συνέχεια επέστρεψε στο Τενεσί για να ιδρύσει το Highlander Folk School πάνω στις ίδιες αρχές: χωρίς βαθμούς, χωρίς πτυχία, απλώς άνθρωποι που μαθαίνουν μαζί πώς να δρουν πάνω σε όσα έχουν πραγματική σημασία. Ήταν στο Highlander όπου η Rosa Parks παρακολούθησε ένα εργαστήριο για τον φυλετικό διαχωρισμό τέσσερις μήνες πριν αρνηθεί να παραχωρήσει τη θέση της στο λεωφορείο. Και άλλες μορφές του κινήματος πολιτικών δικαιωμάτων, όπως ο Martin Luther King, ο John Lewis και ο Ralph Abernathy, εκπαιδεύτηκαν επίσης εκεί. Η πολιτεία του Τενεσί έκλεισε τελικά το σχολείο, αποκαλώντας το «κομμουνιστική σχολή εκπαίδευσης». Όμως το κίνημα που είχε συμβάλει να πυροδοτηθεί δεν μπορούσε πλέον να ανακοπεί.
Το αναγεννητικό ρεύμα μπορεί να βρεθεί σε όλες τις κουλτούρες και τις γεωγραφικές περιοχές. Διασταυρώνεται και συμπληρώνεται από την αυτόχθονη γνώση, την αποικιοκρατική κριτική και τις στοχαστικές παραδόσεις των γραμμών σοφίας που ανάγονται στην πρώτη Αξονική Εποχή. Αυτό που μοιράζονται ο επιστήμονας της Γκαίτεανης προσέγγισης, ο βουδιστής στοχαστής, ο φύλακας της γνώσης των Anishinaabe και ο πρεσβύτερος των Κουάκερων είναι η προσήλωση σε μορφές γνώσης που τη γνωσιακή σχέση υποκειμένου-αντικειμένου — μορφές που απαιτούν τη συμμετοχή ολόκληρου του ατόμου μέσα στο πλαίσιο μιας κοινότητας. Αυτοί ήταν οι αιρετικοί. Ανακάλυψαν την άμεση πρόσβαση στον κατακόρυφο άξονα και περιθωριοποιήθηκαν επειδή αυτό απειλούσε τις θεσμικές δομές που ισχυρίζονταν ότι μεσολαβούν μεταξύ του ανθρώπινου και του υπερβατικού.
Αυτό το βαθύτερο ρεύμα συνεχίστηκε σε όλες τις παραδόσεις σοφίας και εκδηλώθηκε σε μια πλανητική στιγμή που απαιτεί τα δώρα του σε μια κλίμακα που οι αιρετικοί εκείνης της εποχής δεν θα μπορούσαν ποτέ να φανταστούν. Το δεύτερο Αξονικό κατώφλι εκδημοκρατίζει και συλλογικοποιεί όσα οι αιρετικοί γνώριζαν ατομικά και σε μικρές κοινότητες — όχι μέσω ενός νέου προφήτη που κατεβαίνει από το βουνό, αλλά μέσω μιας μετατόπισης στη συνειδητότητα που, ίσως, αποτελεί το σημαντικότερο και λιγότερο αντιληπτό γεγονός της εποχής μας.
Αυτή η αθόρυβη μετατόπιση συνεχίζει να εμβαθύνει μέσω πρακτικών, όπως η βαθιά αντίληψη· μέσω μεθόδων και εργαλείων, όπως ο δημιουργικός διάλογος· μέσω της ανάπτυξης μιας κοινής γλώσσας, όπως η γνώση του τέταρτου προσώπου· και μέσω δομών υποστήριξης και επανασχεδιασμένων θεσμών, όπως το Highlander Folk School. Οι αιρετικοί δεν μπορούσαν να επεκτείνουν την επιρροή τους σε μεγάλη κλίμακα, επειδή στερούνταν αυτά ακριβώς τα στοιχεία — τα πρώτα ίχνη των οποίων διαθέτουμε σήμερα.
Ωστόσο, η πορεία προς τα εμπρός θα εξακολουθήσει να απαιτεί εσωτερική εργασία, ώστε το εξορυκτικό ρεύμα να μετατραπεί σε λίπασμα και το αναγεννητικό ρεύμα να καλλιεργηθεί. Μπορούμε να δούμε τους αιρετικούς στην απαρχή μιας νέας Αναγέννησης;
Επαναπροσδιορίζοντας βασικούς θεσμούς και πρακτικές
Ακριβώς όπως η πρώτη Αξονική μετατόπιση δημιούργησε ένα ολόκληρο νέο σύνολο θεσμών και πρακτικών, έτσι και σήμερα πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τους υπάρχοντες θεσμούς μας και να δημιουργήσουμε νέες συνεργατικές δομές, οι οποίες απουσιάζουν ως επί το πλείστον από τον κατακερματισμένο τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η κοινωνία μας. Υπάρχουν ήδη αρκετές αναδυόμενες ευκαιρίες για καινοτομία.
Τα εκπαιδευτικά μας οικοσυστήματα πρέπει να μετατοπιστούν από τη μετάδοση γνώσης προς την καλλιέργεια πολλαπλών και μετα-γνωσιακών ικανοτήτων. Το κίνημα Highlander Folk School αποδεικνύει ότι αυτό δεν είναι ουτοπικό. Χρειαζόμαστε μια ελεύθερη, υψηλής ποιότητας, πολυ-τοπική και περιφερειακά ριζωμένη Λαϊκή Σχολή Μάθησης 3.0 για την πλανητική εποχή.
Τα οικοσυστήματα πληροφόρησης και μέσων ενημέρωσής μας πρέπει να μετατοπιστούν από την κατακερματισμένη προσοχή στη συλλογική νοηματοδότηση. Χρειαζόμαστε αρχιτεκτονικές μέσων ενημέρωσης που να ενισχύουν τη βαθύτερη κατανόηση και τον διάλογο αντί για πολωμένους θαλάμους ηχούς.
Οι δημοκρατικές μας δομές πρέπει να εξελιχθούν πέρα από τις τρέχουσες μορφές μιας κυρίως διαδικαστικής δημοκρατίας, η οποία πολύ συχνά κυριαρχείται από ομάδες ειδικών συμφερόντων. Οι συνελεύσεις πολιτών, που έχουν δοκιμαστεί από την Ιρλανδία έως την Ταϊβάν και τη Παγκόσμια Συνέλευση Πολιτών για την COP30, αποτελούν παράδειγμα του είδους της καινοτομίας που απαιτείται: χώροι διαβούλευσης όπου οι πολίτες μαθαίνουν μαζί, αντιλαμβάνονται μαζί και διαμορφώνουν προτάσεις μέσα από μια κοινή κατανόηση και όχι μέσα από κομματικές ή παραταξιακές θέσεις.
Οι οικονομικοί μας θεσμοί πρέπει να υπερβούν τη στενή λογική της αξίας για τους μετόχους, που αποτελεί την απόλυτη έκφραση της μονο-επιστημικής νοημοσύνης Σήμερα αντιμετωπίζουν τη φύση, τους ανθρώπους και την ίδια μας την προσοχή ως εμπορεύματα που μπορούν να εξορυχθούν και να εξαντληθούν. Η ανθρώπινη και πλανητική ευημερία απαιτεί την επανεξισορρόπηση και των τριών μορφών νοημοσύνης στο πλαίσιο της οικονομικής διακυβέρνησης, με τρόπους που μετατοπίζουν τα όρια ανάμεσα στον ανταγωνισμό και τη συνεργασία, ώστε να καταστεί δυνατή η καινοτομία σε κλίμακα ολόκληρου του συστήματος. Για παράδειγμα, νέοι μηχανισμοί περιφερειακού συντονισμού και χρηματοδότησης θα μπορούσαν να προωθήσουν το υγιές έδαφος, τα υγιεινά τρόφιμα και την ανθρώπινη υγεία ως αλληλένδετα οικοσυστήματα.
Για να επιτευχθούν όλα τα παραπάνω, χρειαζόμαστε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Η σημερινή συνθήκη — η εμπορευματοποίηση και εξόρυξη της βιωμένης εμπειρίας μας σε δεδομένα προς ανάλυση, τα οποία στη συνέχεια πωλούνται για τη χειραγώγηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς — δεν θα έπρεπε να είναι νόμιμη. Κανείς δεν συναίνεσε σε αυτή την ιδιότυπη «αρπαγή γης» από τις εταιρείες μεγάλων δεδομένων. Η εξαγόμενη εμπειρία μας πωλείται και χρησιμοποιείται εναντίον μας για να ανακατευθύνει την προσοχή μας προς πληρωμένο περιεχόμενο και να ενεργοποιεί τον θυμό, το μίσος και τον φόβο με στόχο τη μεγιστοποίηση της εμπλοκής των χρηστών. Αυτές οι εταιρείες προκαλούν βλάβη σε δισεκατομμύρια ανθρώπους, ενώ χτίζουν τεχνολογικές αυτοκρατορίες τρισεκατομμυρίων δολαρίων που συνεχίζουν να υπονομεύουν τα δημοκρατικά και κοινωνικά μας θεμέλια — το κοινωνικό μας έδαφος.
Χρειάζεται να ανακτήσουμε την κυριαρχία μας πάνω στα δεδομένα μας, αναγνωρίζοντας ότι οι άνθρωποι και οι κοινότητές τους αποτελούν τα υποκείμενα – και όχι την πρώτη ύλη – της οικονομίας που διαμορφώνεται από την τεχνητή νοημοσύνη. Χρειαζόμαστε ένα κοινωνικό συμβόλαιο που θα μας επιτρέπει να διαχειριζόμαστε συνεργατικά τον τρόπο λειτουργίας της τεχνητής νοημοσύνης στη ζωή μας — όχι πίσω από κλειστές πόρτες και πίεση από ομάδες συμφερόντων, αλλά μέσω δημοκρατικών διαδικασιών και διαλόγου. Ένα σύνταγμα για την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
Και τέλος, για να ολοκληρώσουμε το Αξονικό έργο, χρειαζόμαστε νέες πολιτειακές υποδομές — θεσμούς των οποίων ο ρητός σκοπός είναι να καλλιεργούν το κοινωνικό έδαφος. Αυτές είναι οι ελλείπουσες δομές στήριξης που βοηθούν στη διαμόρφωση της νεωτερικότητας και στην επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο ζούμε και εργαζόμαστε μαζί.
Πώς, όμως, συντελείται πραγματικά η συστημική αλλαγή μέσα σε υπερσύνθετα συστήματα; Όχι μέσω κεντρικού ελέγχου ούτε μέσω αφηρημένων γενικών σχεδίων. Μια ιδέα από τη θεωρία των μη γραμμικών συστημάτων, που συχνά αποδίδεται στον Βέλγο χημικό Ilya Prigogine, υποστηρίζει ότι «όταν ένα σύνθετο σύστημα απέχει πολύ από την ισορροπία, μικρές νησίδες συνοχής μέσα σε μια θάλασσα χάους έχουν την ικανότητα να μετατοπίσουν ολόκληρο το σύστημα σε ένα επίπεδο ανωτέρας τάξης». Οι πολιτειακές υποδομές, οι συνελεύσεις πολιτών, τα επανασχεδιασμένα σχολεία, τα αναγεννητικά αγροκτήματα, οι επιχειρήσεις με κοινωνική αποστολή, το νέο κοινωνικό συμβόλαιο — αυτά αποτελούν χαρακτηριστικές νησίδες συνοχής που χρειάζεται να καλλιεργήσουμε, να συνδέσουμε και να υφάνουμε μεταξύ τους πέρα από τόπους και περιφέρειες.
Φροντίζοντας το έδαφος
Η οικογενειακή φάρμα των γονιών μου, η οποία λειτουργεί πλέον ως συνεταιρισμός με διαχειριστική ιδιοκτησία, είναι μία από τις πολλές νησίδες που, με την πάροδο του χρόνου, έχουν καταστεί κόμβοι σε ένα πολύ μεγαλύτερο οικοσύστημα ανανέωσης της γεωργίας και του πολιτισμού.
Μια μέρα, όταν ήμουν 16 ετών, επέστρεψα από το σχολείο και αντίκρισα τη φάρμα μας στις φλόγες. Το μεγαλύτερο μέρος της αγροικίας, ηλικίας 250 ετών, είχε ήδη καεί. Βλέποντας τον κόσμο στον οποίο ζούσα μέχρι εκείνη τη στιγμή ως ένα φλεγόμενο σωρό ερειπίων, ένιωσα σαν να χανόταν το έδαφος κάτω από τα πόδια μου. Την επόμενη μέρα, ο τότε 87χρονος παππούς μου, ο οποίος βρισκόταν στην τελευταία εβδομάδα της ζωής του, ήρθε για μια τελευταία επίσκεψη στο αγρόκτημα. Όταν βγήκε από το αυτοκίνητο, δεν έστρεψε καν το βλέμμα του προς τα ακόμη φλεγόμενα ερείπια. Πήγε κατευθείαν στον πατέρα μου, που ήταν απασχολημένος με τις εργασίες καθαρισμού. Του έπιασε το χέρι και του είπε:«Ψηλά το κεφάλι, αγόρι μου. Κοίτα μπροστά!»
«Ένας αγρότης που βάζει τα χέρια του στο αλέτρι», συνέχισε, «οφείλει να κοιτάι μπροστά».
Αυτή η στάση — να στρέφεις την προσοχή σου όχι προς την απώλεια, αλλά προς έναν νέο ορίζοντα δυνατοτήτων — άφησε βαθύ αποτύπωμα μέσα μου. Σήμερα, δεν είναι μόνο ένα αγρόκτημα, αλλά ολόκληρος ο πλανήτης και οι διάφορες πολιτισμικές δομές μας που βλέπουμε να τυλίγονται στις φλόγες. Ωστόσο, δεν μπορούμε να οικοδομήσουμε ανθρώπινη ευημερία σε ένα εξαντλημένο έδαφος, που αποδομείται εκ των έσω. Αυτό είναι το κατώφλι που έχουμε μπροστά μας. Η τεχνητή νοημοσύνη κρατά σήμερα τον καθρέφτη απέναντί μας. Τι βλέπουμε; Τους εαυτούς μας. Βλέπουμε τη μονοεπιστημονική δομή, τον διαχωρισμό υποκειμένου και αντικειμένου, που αναπαράγουμε συλλογικά εδώ και πάρα πολύ καιρό και που εξακολουθεί να αποτελεί το υπόβαθρο των περισσότερων θεσμικών μας σχεδιασμών.
Εισερχόμαστε άραγε σε μια δεύτερη Αξονική Εποχή; Βλέπουμε ήδη τα πρώτα σημάδια μιας μετατόπισης της συνείδησης, η οποία εκδηλώνεται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Ένας από αυτούς είναι η ολοένα αυξανόμενη δυσαρέσκεια απέναντι στο υπάρχον καθεστώς και η αίσθηση ότι σήμερα απαιτείται κάποια ριζική αλλαγή. Ένας άλλος εκφράζεται μέσα από ένα αθόρυβο κίνημα αμέτρητων τοπικά ριζωμένων πρωτοβουλιών και ζωντανών παραδειγμάτων σε ολόκληρο τον κόσμο. Πρόκειται για μια βαθιά αίσθηση μελλοντικής δυνατότητας. Όμως, αυτή η δυνατότητα χρειάζεται τη δική μας ενεργό συμμετοχή. Θα πραγματωθεί μόνο αν φροντίσουμε το κοινωνικό έδαφος τόσο σε διαπροσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, φανταζόμενοι και διαμορφώνοντας νέες πρακτικές και θεσμούς — ακριβώς όπως γεννήθηκε και η πρώτη Αξονική μετατόπιση.
Πολλά από αυτά τα ζωντανά παραδείγματα υπάρχουν, ήδη, σε τοπικό ή περιφερειακό επίπεδο. Κάποια αναδύονται μέσα από τις ρωγμές των παλαιών θεσμών. Αν συνδέσουμε, στηρίξουμε και υφάνουμε μεταξύ τους αυτές τις νησίδες, μπορούμε να οικοδομήσουμε την ικανότητα μετατόπισης της δομής της επίγνωσης σε επίπεδο συνόλου. Γιατί; Επειδή η εμβάθυνση της τρέχουσας ρήξης μας δημιουργεί τον χώρο για μια πιθανή σκόπιμη μετατόπιση από τη νοημοσύνη χωρίς εσωτερικότητα στη νοημοσύνη με εσωτερικότητα. Από το πρότυπο χωρίς παρουσία στο πρότυπο με παρουσία.
Δεν θα συμβεί αύριο ή μονομιάς. Θα χρειαστεί πραγματική δουλειά. Όμως το να ζει κανείς σήμερα σε αυτόν τον πλανήτη, σε αυτή την Αξονική καμπή, όπου μπορούμε να διακρίνουμε τόσο την πιθανότητα μιας πολιτισμικής κατάρρευσης όσο και μιας βαθιάς πολιτισμικής αναγέννησης – και έτσι να είμαστε μέρος μιας γενιάς που έχει την ευκαιρία να κλίνει τη ζυγαριά προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση – είναι ίσως το πιο σημαντικό δώρο που θα μπορούσε να ελπίζει κανείς.
Ο πατέρας μου δεν προσπαθούσε να εξαναγκάσει τη συγκομιδή. Φρόντιζε το έδαφος. Πίστευε ότι αν το έδαφος ήταν κατάλληλο, ό,τι έπρεπε να φυτρώσει θα φύτρωνε…
