Στις μέρες μας παρακολουθούμε το φαινόμενο ηγετών που, με επιθετική ρητορική και προκλητικές κορώνες, καταφέρνουν να προσελκύσουν μεγάλο μέρος της κοινωνίας, το οποίο βλέπει σε αυτούς μια ελπίδα για αλλαγή. Πρόσφατα, η περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες ανέδειξε το πώς ένας πολιτικός με λαϊκιστική ρητορική – χυδαία, άξεστη και διχαστική – μπορεί να αποκτήσει φανατικούς υποστηρικτές. Άνθρωποι που ταυτίζουν υπαρκτά κοινωνικά προβλήματα ή προκαταλήψεις τους με τα μηνύματά του πιστεύουν πως, ακόμα και μέσα από έναν τέτοιο ηγέτη, μπορεί να προκύψει κάτι θετικό.
Αυτό το φαινόμενο δεν περιορίζεται στις ΗΠΑ, αλλά παρατηρείται και στη χώρα μας -που αρκετοί δείχνουν θιασώτες του Τραμπ- καθώς και σε πολλές ευρωπαϊκές δημοκρατίες, όπου ακραίοι ηγέτες από όλο το πολιτικό φάσμα επιχειρούν να κερδίσουν εξουσία με ανάλογες τακτικές. Ιδιαίτερα ανάμεσα στην ομογένειά μας στις ΗΠΑ, δεν είναι λίγοι εκείνοι που βλέπουν στο πρόσωπο του Τραμπ – ή άλλων παρόμοιων ηγετών – μια πολιτική «ελπίδα».
Όμως, μπορούμε να δεχτούμε ότι «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα»; Υπάρχουν αντικειμενικά κριτήρια για να αξιολογήσουμε ορθολογικά αν μέσα από τοξικές συμπεριφορές, ρητορικές μίσους και γενικευμένη βαρβαρότητα στην πολιτική επικοινωνία μπορεί να προκύψει πραγματικά κάτι «καλό»; Ή μήπως η ίδια η φύση τέτοιων πολιτικών ακυρώνει οποιαδήποτε δυνατότητα θετικής εξέλιξης;
Στο κείμενο που ακολουθεί, εξετάζουμε αν είναι δυνατόν να υπάρξει ουσιαστικό όφελος από φορείς εξουσίας που χρησιμοποιούν τη δημαγωγία, τη συγκρουσιακή και διχαστική ρητορική και την απαξίωση θεμελιωδών δημοκρατικών αξιών. Με βάση τα διαχρονικά κριτήρια «της αλήθειας, του καλού και του ωραίου» – όπως διαμορφώθηκαν από την κλασική σκέψη – θα διερευνήσουμε αν αυτή η αυταπάτη μιας πορείας που… μοιράζει λύσεις μπορεί ποτέ να έχει αίσιο τέλος για συλλογική ευημερία ή οδηγεί σε αδιέξοδα
Αυτές οι αρχές, θεμέλια της ελληνικής φιλοσοφίας και της πολιτικής και κοινωνικής ηθικής, εξακολουθούν να αποτελούν τον πιο αξιόπιστο σύμβουλό μας για να διακρίνουμε αν όντως κινούμαστε προς αληθινή συλλογική πρόοδο…
Το «Ἀληθές»
Το «αληθές» προϋποθέτει ειλικρίνεια, διαφάνεια και ευθύνη στη δημόσια σφαίρα. Χωρίς την αλήθεια, καμία αλλαγή δεν μπορεί να έχει γερές βάσεις, όσο ελκυστική κι αν φαίνεται. Ένας παραπλανητικός καθοδηγητής ή λαϊκιστής «ηγέτης», συχνά, στρεβλώνει την αλήθεια ή προβάλλει ψευδείς υποσχέσεις για να χειραγωγήσει τα πλήθη. Ο λόγος του μπορεί να καθηλώνει, όμως όταν δεν στηρίζεται στην αλήθεια, είναι καταδικασμένος να καταρρεύσει αφήνοντας πίσω συντρίμμια… Η αλήθεια δεν είναι απλώς μια αρετή, αλλά η ίδια η προϋπόθεση για μια δίκαιη και βιώσιμη κοινωνία.
Το «Καλόν»
Το «καλόν» περιλαμβάνει την ηθική διάσταση και την προσήλωση στο κοινό όφελος. Ένας ηγέτης, για να φέρει κάτι πραγματικά ωφέλιμο, πρέπει να επιδιώκει τη δικαιοσύνη, την αρμονία και την ευημερία για όλους, όχι απλώς την ικανοποίηση των εφήμερων παθών ή συμφερόντων.
Οι άνθρωποι, αν και αρχικά ενθουσιάζονται από την παροχολογία άμεσων λύσεων ή από την αμείλικτη στάση ενός κορυφαίου κυβερνητικού παράγοντα που διακηρύσσει τιμωρία ή εκδίκηση -άνευ ελέους- εναντίον των «αντιπάλων», καταλήγουν, πολλές φορές, να πληρώνουν το τίμημα της αυταρχικής εξουσίας: καταπάτηση δικαιωμάτων, καταπίεση, εκμετάλλευση. Η αδίστακτη πολιτική, όταν μεταμφιέζεται σε «αποκατάσταση της δικαιοσύνης», διαβρώνει τα θεμέλια της ηθικής και της κοινωνικής ισορροπίας.
Το «καλό» δεν μπορεί να ανθίσει σε ένα περιβάλλον όπου οι ηγέτες χρησιμοποιούν την εξουσία τους ως όπλο διαίρεσης, βαναυσότητας και επιβολής, χωρίς σεβασμό στην ηθική και το κοινό συμφέρον. Η αληθινή ευημερία δεν προκύπτει από την πόλωση και τη καταστολή, αλλά μέσα από την αλληλεγγύη και τη δικαιοσύνη.
Το «Ὠραῖον»
Αυτό το τρίτο και πιο αφηρημένο στοιχείο, το «ωραίο», δεν περιορίζεται στην αισθητική, αλλά εκφράζει την τάξη, την αρμονία και την αξιοπρέπεια στη δράση και την έκφραση. Ένας ηγέτης που επιλέγει τον χυδαίο λόγο και τις διχαστικές πρακτικές δεν το ενσαρκώνει – η πολιτική του στερείται ομορφιάς και ουσίας.
Η πολιτική δεν είναι απλώς η εφαρμογή αποφάσεων. Είναι μια διαδικασία που προϋποθέτει διάλογο, σεβασμό και ευθύνη. Όταν κυριαρχεί η ασχήμια του λόγου και η καταπάτηση των δημοκρατικών αξιών, η ίδια η κοινωνία μετατρέπεται σε πεδίο σύγκρουσης και πόνου. Το «ωραίο», ως ανώτερη πολιτική και ηθική αρχή, λειτουργεί ως αντίβαρο στη βαρβαρότητα και εγγυάται έναν πολιτισμό βασισμένο στη συναίνεση, την ισορροπία και την ευγένεια.
Η Σύνθεση των Τριών: Ισορροπία ως προϋπόθεση Αληθινής Ηγεσίας
Η ιδανική ηγεσία, σύμφωνα με το αρχαιοελληνικό πνεύμα, βασίζεται στην ισορροπία αυτών των αξιών. Ένας ηγέτης που αποτυγχάνει να τις ενσωματώσει, δύσκολα μπορεί να οδηγήσει σε κάτι ουσιαστικά θετικό. Η πολιτική που αγνοεί την αλήθεια, υπονομεύει την ηθική και απαξιώνει την αρμονία, καταλήγει σε διχασμό, αστάθεια και αυταρχισμό. Αντίθετα, η έμφαση στο «αληθές», το «καλό» και το «ωραίο» λειτουργεί ως πυξίδα για την αξιολόγηση της ηθικής και πρακτικής αξίας της ηγεσίας. Αυτές οι αξίες δεν αποτελούν αφηρημένες έννοιες, αλλά διαχρονικά κριτήρια, ικανά να καθοδηγήσουν μια κοινωνία προς την πραγματική πρόοδο και την ευημερία.
Η απάντηση, λοιπόν, ίσως βρίσκεται στην επιστροφή σε αυτές τις διαχρονικές αρχές: μια πορεία προς την αλήθεια, την αρετή και την ομορφιά, που μπορεί να εξασφαλίσει ένα μέλλον θεμελιωμένο στη δικαιοσύνη, τη σταθερότητα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Το Μάθημα της Ιστορίας ή ο φαύλος κύκλος των λαθών
Ωστόσο, σε έναν κόσμο όπου οι λαοί αναζητούν λύσεις ακόμα και σε ακαλλιέργητους, αγενείς και χυδαίους ηγέτες, η απάντηση βρίσκεται στην ίδια την ιστορία. «Για να δεις το φως, πρέπει να βιώσεις το σκοτάδι»…
Περνώντας ακόμα και «δια πυρός και σιδήρου», αναπόφευκτα θα έρθει η ώρα, στο βάθος του χρόνου, όπως συμβαίνει πάντα, να αναδυθούν καλύτερες μέρες, κατόπιν των οδυνηρών συνέπειων, βέβαια, των λανθασμένων συλλογικών επιλογών μας.
Γιατί όμως να επιλέξουμε, για άλλη μια φορά στην ιστορία, έναν τέτοιο δρόμο, καταδικάζοντας τον εαυτό μας να ξαναχτίζει πάνω σε ερείπια;
Η παραπλάνηση της κοινής γνώμης, που υπόσχεται «μεγαλεία» και ανακούφιση από την αβεβαιότητα, καταλήγει πάντα σε αυξανόμενη καταπίεση, διαίρεση και παρακμή. Απαραίτητη, έτσι, η διάκριση του πραγματικά καλού στην πολιτική. Η διακυβέρνηση μιας κοινωνίας δεν είναι απλώς μια συνταγή για αποτελεσματικότητα, αλλά μια προσέγγιση με ηθική βάση και αξία.
Αν η αλήθεια, η αρετή και η αρμονία παραμεριστούν στο όνομα φρούδων ελπίδων και πρόσκαιρου κέρδους, τότε η κοινωνία κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε έναν φαύλο κύκλο αυταπάτης και καταστροφής. Μέχρι, με το πλήρωμα του χρόνου, να ανανήψει… και φτου κι απ’ την αρχή…
Τελικά, ο σκοπός αγιάζει τα μέσα;
Από τον Μεσαίωνα και τα συγχωροχάρτια της Παπικής Εκκλησίας, που επέτρεπαν την εξαγορά της άφεσης αμαρτιών, μας έχει μείνει η παροιμιακή φράση «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα». Πρόκειται, όμως, για μια από τις πιο επικίνδυνες και διαστρεβλωμένες αντιλήψεις στην πολιτική και την ηθική φιλοσοφία. Η φράση αυτή υποδηλώνει ότι μια επιδιωκόμενη κατάσταση – ακόμα και αν θεωρείται θετική – μπορεί να δικαιολογήσει οποιοδήποτε μέσο, ακόμη κι αν αυτό είναι ανήθικο, βίαιο ή αυταρχικό.
Στην πολιτική, αυτή η λογική έχει χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει καταπάτηση δικαιωμάτων, φίμωση αντιπάλων, μέχρι γενοκτονίες και ολοκαυτώματα. Εν γένει, επιβολή απόψεων και εξουσίας με κάθε δυνατό τρόπο! Ωστόσο, η Ιστορία μας διδάσκει ότι όταν τα μέσα είναι τοξικά, δεν μπορεί να παραχθεί αληθινά θετικό αποτέλεσμα.
Αν εφαρμόσουμε τα παραπάνω κριτήρια που θέσαμε, του «αληθούς, του καλού, και του ωραίου», γίνεται ξεκάθαρο ότι ο σκοπός δεν μπορεί να θεωρείται ανεξάρτητος από τα μέσα που χρησιμοποιούνται για να επιτευχθεί.
Ένας ηγέτης που βασίζεται στο μίσος, τη χειραγώγηση και την καταστολή, ακόμα κι αν υπόσχεται ένα καλύτερο αύριο, στην πραγματικότητα χτίζει ένα μέλλον στηριγμένο σε σαθρά θεμέλια. Τα μέσα που επιλέγουμε δεν καθορίζουν μόνο το αποτέλεσμα, αλλά και την ίδια την κοινωνία που θα διαμορφωθεί.
Ένα μέλλον που χτίζεται πάνω στη μισαλλοδοξία και τον διχασμό δεν μπορεί ποτέ να είναι πραγματικά «καλό». Είναι μια προσωρινή αυταπάτη, μια παγίδα που αργά ή γρήγορα οδηγεί στην αυτοκαταστροφή.
Και τώρα τι;
Σε έναν κόσμο όπου ο λόγος των δημαγωγών και των αυταρχικών ηγετών γίνεται όλο και πιο θορυβώδης, τα παραπάνω αποτελούν τις απαντήσεις μας σε όσους από τους, εντός ή εκτός Ελλάδος, συμπολίτες μας, αναζητώντας λύσεις, προτιμούν να πιστεύουν τις ψευδαισθήσεις τους και να ακολουθούν εκείνους που μιλούν για δήθεν «καλό» και «χρυσές εποχές».
Η αλήθεια, το καλό και το ωραίο παραμένουν οι θεμελιώδεις αξίες που πρέπει να καθοδηγούν την πολιτική και την κοινωνία.
Από έναν δημαγωγό ή αυταρχικό ηγέτη μπορεί να προκύψει προσωρινή φαινομενική επιτυχία, αλλά τα θεμελιώδη αγαθά που χρειάζεται μια κοινωνία για να ευημερήσει – η δικαιοσύνη, η ειλικρίνεια και η αρμονία – δεν μπορούν να ανθίσουν σε έδαφος μολυσμένο από χυδαιότητα, βαρβαρότητα και αυταρχισμό.
Είναι δελεαστικό να επιλέξουμε το «εύκολο» καλό που προσφέρουν οι δημαγωγοί. Όμως, ο πραγματικός δρόμος προς την ευημερία είναι δύσκολος. Απαιτεί ηγεσία που στηρίζεται στην αλήθεια, την ηθική αρετή και την ομορφιά της ανθρώπινης συναδέλφωσης. Και, κυρίως, απαιτεί από τους πολίτες να επιλέξουν συνειδητά το δύσκολο αλλά αληθινά ωφέλιμο μονοπάτι.
