Η ιστορία του ανθρώπου δεν είναι μια ευθεία γραμμή προόδου. Δεν είναι μια απλή διαδρομή από το σκοτάδι στο φως, από την άγνοια στη γνώση, από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό. Είναι μια Οδύσσεια: ένα μακρύ, δύσκολο και συχνά αντιφατικό ταξίδι, γεμάτο κατακτήσεις και απώλειες, επιστροφές και υπερβάσεις, πειρασμούς και κινδύνους.
Η ανθρωπότητα ξεκίνησε από την ανάγκη της επιβίωσης. Από μικρές κοινότητες που πάλευαν με τη φύση, την πείνα, την αρρώστια, την ανασφάλεια. Στην πορεία δημιούργησε γλώσσα, μύθους, εργαλεία, πόλεις, θεσμούς, φιλοσοφία, επιστήμη, κράτη, οικονομίες, δημοκρατίες, τεχνολογίες, τέχνη, πίστη, ιδέες δικαιοσύνης και ελευθερίας. Πέρασε από τη φυλή στην πόλη, από τον μύθο στη φιλοσοφία, από την εξουσία του ενός ή των λίγων στους θεσμούς, από την υποταγή στα δικαιώματα, από τη χειρωνακτική ανάγκη στην τεχνολογική ισχύ, από την άγνοια στην επιστήμη, από τη φτώχεια σε μορφές αφθονίας που για αιώνες θα έμοιαζαν αδιανόητες. Και όμως, παρ’ όλα αυτά, δεν έχει φτάσει στην «Ιθάκη». Γιατί μαζί με τις κατακτήσεις της εξακολουθεί να κουβαλά βία, απληστία, ανισότητες, πολέμους, φανατισμούς, ολοκληρωτισμούς, χειραγώγηση, οικολογική απειλή, τεχνολογική εξάρτηση και υπαρξιακό κενό.
Σε κάθε εποχή η ανθρωπότητα πιστεύει ότι έχει αφήσει πίσω της παλιούς κινδύνους, μόνο και μόνο για να τους ξανασυναντήσει με… νέα ονόματα, νέα πρόσωπα και νέα μέσα.
Η εξελικτική διαδρομή της ανθρωπότητας δεν μπορεί να απεικονιστεί ούτε κυκλικά ούτε γραμμικά. Αν ήταν κύκλος, θα επιστρέφαμε πάντα στο ίδιο σημείο. Αν ήταν ευθεία, κάθε νέα εποχή θα ήταν απλώς καλύτερη από την προηγούμενη. Η ανθρώπινη πορεία απεικονίζεται ως σπείρα. Προχωρά, επιστρέφει, χάνεται, ξαναβρίσκει δρόμους, δημιουργεί θαύματα και γεννά νέους κινδύνους. Επιστρέφει στα ίδια θεμελιώδη ερωτήματα, αλλά κάθε φορά σε διαφορετικό ιστορικό επίπεδο.
Ελευθερία ή ασφάλεια; Τάξη ή αυτονομία; Κοινότητα ή ατομικότητα; Ισοτιμία ή ισοπέδωση; Δημιουργία ή ύβρη; Συγκέντρωση ή διασπορά ισχύος; Αυτά τα ερωτήματα δεν λύνονται μία φορά για πάντα. Επανέρχονται σε κάθε εποχή, μέσα από νέες συνθήκες, νέες κρίσεις, νέες τεχνολογίες και νέες μορφές εξουσίας.
Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα της Οδύσσειας. Ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει πραγματικά στο σημείο από όπου ξεκίνησε. Επιστρέφει στην Ιθάκη, αλλά είναι πια άλλος άνθρωπος. Το ταξίδι τον έχει αλλάξει. Τον έχει δοκιμάσει, τον έχει πληγώσει, τον έχει ωριμάσει.
Κάπως έτσι, μπορούμε να αντιληφθούμε και την πορεία της ανθρωπότητας. Όχι, απλώς, ως αναζήτηση μιας τέλειας κοινωνίας, όπου όλα τα προβλήματα θα λυθούν οριστικά, αλλά ως διαρκή προσπάθεια ωρίμανσης. Ως αγώνα να κατανοούμε καλύτερα τον κόσμο που δημιουργούμε, τις δυνάμεις που απελευθερώνουμε, τους κινδύνους που γεννάμε και τις ευθύνες που αναλαμβάνουμε.
Η τεχνολογία, για παράδειγμα, είναι μία από τις μεγάλες κατακτήσεις του ανθρώπου. Μας απελευθέρωσε από ανάγκες, αύξησε τις δυνατότητές μας, άνοιξε νέους ορίζοντες γνώσης και επικοινωνίας. Ταυτόχρονα, όμως, μπορεί να γίνει μηχανισμός εξάρτησης, παρακολούθησης, χειραγώγησης ή απώλειας νοήματος.
Η οικονομία δημιούργησε πλούτο, μείωσε τη φτώχεια, έδωσε στον άνθρωπο ελευθερίες που παλαιότερα δεν μπορούσε καν να φανταστεί. Αλλά, όταν η οικονομική ισχύς συγκεντρώνεται υπερβολικά, όταν η αγορά παύει να είναι χώρος ανοιχτού ανταγωνισμού και γίνεται πεδίο εξάρτησης, τότε η ελευθερία που υποσχέθηκε αρχίζει να περιορίζεται.
Η δημοκρατία υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες πολιτικές κατακτήσεις της ανθρωπότητας. Δεν είναι, ωστόσο, μηχανισμός που λειτουργεί αυτόματα. Απαιτεί πολίτες, παιδεία, θεσμούς, εμπιστοσύνη, αυτοσυγκράτηση, αίσθηση ευθύνης. Χωρίς αυτά, μπορεί να αδειάσει από περιεχόμενο ή να γίνει εύκολη λεία δημαγωγών, φανατισμών και νέων μορφών αυταρχισμού.
Η επιστήμη μας έβγαλε από την άγνοια και τη δεισιδαιμονία. Όμως, η γνώση χωρίς σοφία δεν αρκεί. Η πληροφορία χωρίς κρίση μπορεί να γίνει σύγχυση. Η εξειδίκευση χωρίς ηθικό και πολιτικό προσανατολισμό μπορεί να υπηρετήσει σκοπούς που τελικά υπονομεύουν τον ίδιο τον άνθρωπο.
Και μέσα σε όλα αυτά, παραμένει το ερώτημα του νοήματος. Ο άνθρωπος δεν αναζητά μόνο ασφάλεια, πλούτο, ισχύ ή γνώση. Θέλει να καταλάβει ποιος είναι, γιατί υπάρχει, πώς πρέπει να ζήσει, ποια σχέση έχει με τους άλλους, με τη φύση, με το παρελθόν, με το μέλλον, με το υπερβατικό ή με το άγνωστο. Γι’ αυτό η Οδύσσεια της ανθρωπότητας δεν είναι μόνο πολιτική, οικονομική ή τεχνολογική. Είναι και πνευματική. Είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να γίνει περισσότερο Άνθρωπος.
Το τεύχος αυτό επιχειρεί να δει αυτή τη μεγάλη διαδρομή μέσα από διαφορετικούς σταθμούς: την ελευθερία ως ατελή κατάκτηση και τη δημοκρατία ως δύσκολη αυτοκυβέρνηση, την οικονομία ως πεδίο δημιουργίας αλλά και συγκέντρωσης ισχύος, την τεχνολογία ως εργαλείο απελευθέρωσης και πιθανής εξάρτησης, την παιδεία ως κατανόηση πέρα από την πληροφορία, την κοινωνία των πολιτών ως πράξη συμμετοχής, τη γεωπολιτική ως επιστροφή της ισχύος και το εσωτερικό ταξίδι του ανθρώπου προς την αυτογνωσία.
Και σήμερα, ίσως περισσότερο από όσο θέλουμε να παραδεχθούμε, η ανθρωπότητα μοιάζει να βρίσκεται ξανά μπροστά σε γνώριμες Οδυσσειακές μορφές. Στους Κύκλωπες της ωμής ισχύος, που βλέπουν τον κόσμο μόνο μέσα από τη δύναμή τους. Στις Σειρήνες που σαγηνεύουν μιλώντας για λύτρωση, ενώ στην πραγματικότητα υπόσχονται ασφάλεια χωρίς ελευθερία, πρόοδο χωρίς όρια, αποτελεσματικότητα χωρίς ευθύνη, γνώση χωρίς σοφία. Στους Λωτοφάγους της λήθης, που μας κάνουν να ξεχνάμε την ιστορική εμπειρία, τα λάθη και τις καταστροφές του παρελθόντος. Στην Κίρκη κάθε εποχής, που μεταμορφώνει τον άνθρωπο χωρίς εκείνος να το αντιλαμβάνεται: άλλοτε σε υπήκοο, άλλοτε σε οπαδό, άλλοτε σε καταναλωτή, άλλοτε σε δεδομένο μέσα σε ένα απρόσωπο σύστημα.
Αυτή είναι η μεγάλη καμπή της εποχής μας. Η ανθρωπότητα έχει στη διάθεσή της περισσότερη γνώση, περισσότερη τεχνολογική ισχύ, περισσότερα μέσα επικοινωνίας και περισσότερες υλικές δυνατότητες από κάθε άλλη φορά. Την ίδια στιγμή, όμως, βλέπει να επιστρέφουν η γεωπολιτική βία, η καχυποψία απέναντι στους θεσμούς, οι φανατισμοί, η πόλωση, η χειραγώγηση, η συγκέντρωση οικονομικής και τεχνολογικής δύναμης, η υποχώρηση της δημόσιας λογικής μπροστά στον θόρυβο και στο πάθος.
Κάπου εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη διαφορά ανάμεσα στην Οδύσσεια και σε κάθε ολοκληρωτική υπόσχεση. Η Οδύσσεια αποδέχεται ότι το ταξίδι δεν τελειώνει ποτέ. Οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες υπόσχονται ότι έχουν, ήδη, βρει τον τελικό προορισμό. Και η ιστορία δείχνει ότι από εκεί ακριβώς αρχίζουν, συχνά, τα προβλήματα…
Δεν υπάρχει βεβαιότητα ότι η ανθρωπότητα πορεύεται αναγκαστικά προς το καλύτερο. Υπάρχει, πάντως, η δυνατότητα της συνείδησης. Η δυνατότητα να αναγνωρίζουμε τους κινδύνους όταν επιστρέφουν με νέα μορφή. Να διακρίνουμε την πρόοδο από την ύβρη. Την ελευθερία από την ασυδοσία. Την ασφάλεια από την υποταγή. Τη γνώση από την ψευδαίσθηση παντοδυναμίας.
Αν υπάρχει ένα μάθημα από την Οδύσσεια, είναι ότι το ταξίδι δεν τελειώνει με την επιστροφή. Τελειώνει —αν τελειώνει ποτέ— με την επίγνωση του τι μας έκανε το ταξίδι.
Η Ιθάκη δεν είναι ένας τελικός τόπος όπου κάποτε θα φτάσουμε και όλα θα έχουν λυθεί. Είναι ο προσανατολισμός που μας επιτρέπει να συνεχίζουμε το ταξίδι χωρίς να χάνουμε τον άνθρωπο μέσα στις ίδιες του τις δημιουργίες.
Και η «Οδύσσεια της ανθρωπότητας» είναι ακριβώς αυτό: η αδιάκοπη προσπάθεια να ταξιδεύουμε, κάθε φορά, με περισσότερη συνείδηση…
