Η έγκριτη ιστορικός κυρία Μαρία Ευθυμίου, σε πρόσφατη συνέντευξη της, έχει δηλώσει ότι οι σημερινοί απόφοιτοι λυκείου ξέρουν λιγότερα από τους απόφοιτους δημοτικού των προηγούμενων γενεών. Δυστυχώς, η δήλωση αυτή ήρθε απλά να επιβεβαιώσει αυτό που όλοι (ειδικοί και μη) ξέρουμε εδώ και πολύ καιρό. Η παιδεία μας είναι σε κακά χάλια. Ή (για να είμαι πιο ευγενικός) έχει τεράστια περιθώρια βελτίωσης…
Η κατάταξη των Ελλήνων μαθητών στον πίνακα PISA είναι επιεικώς απογοητευτική. Το 35% περίπου των μαθητών έχουν πρόβλημα κατανόησης κειμένου. Οι δε επιδόσεις τους στα μαθηματικά είναι αντίστοιχα απογοητευτικές.
Επιπροσθέτως, ο σχολικός εκφοβισμός και η βία εναντίον των διδασκόντων έχει πάρει τις διαστάσεις μίας ολοένα ογκούμενης επιδημίας.
Η εγκατάλειψη του σχολείου είναι σε πολύ υψηλά ποσοστά για ευρωπαϊκή χώρα και πάντως πολύ μεγαλύτερα από ότι κάποιες δεκαετίες πριν. Τότε που η πατρίδα μας ήταν ακόμη μια φτωχή βαλκανική χώρα.
Ρεαλιστική προσέγγιση
Άρα, οφείλουμε να σκύψουμε στο πρόβλημα και να δούμε τι έχουμε κάνει λάθος. Ας βγούμε από την αυταρέσκεια ότι εφαρμόζουμε σύγχρονες, φιλελεύθερες και δημοκρατικές παιδαγωγικές μεθόδους και ας δούμε τα άκρως ανησυχητικά αποτελέσματα κατάματα.
Μήπως, στην προσπάθεια να φτιάξουμε ελεύθερους μελλοντικούς πολίτες έχουμε εξοβελίσει την έννοια και την πρακτική της «τιμωρίας/ποινής» εκτρέφοντας την ασυδοσία;
Μήπως, θα έπρεπε να είναι μέρος του εκπαιδευτικού έργου η διάκριση εν τοις πράγμασι μεταξύ ελευθερίας και ασυδοσίας;
Διδάσκουμε και ομνύουμε στο όνομα των δικαιωμάτων αλλά, πλέον, έχουμε παραλείψει εντελώς να μιλούμε για την έννοια του καθήκοντος και την έννοια της υποχρέωσης. Έννοιες θεμελιώδεις για μια ευνομούμενη και ευημερούσα κοινωνία. Τα δικαιώματα συνοδεύονται από αντίστοιχες υποχρεώσεις. Και αυτό πρέπει να χαράσσεται και να εσωτερικεύεται ως αξία – αξίωμα στην συνείδηση των παιδιών. Ζούμε, δυστυχώς, σήμερα τα αποτελέσματα ενός είδους αντιστροφής των αξιών που με πράξεις ή παραλείψεις αφήσαμε να ριζώσουν στην συνείδηση των νέων.
Όταν η υποχρέωση και το καθήκον έχουν εξοβελιστεί, προ πολλού, ως έννοιες από την εκπαιδευτική διαδικασία, τότε, φυσικά, θέματα όπως για παράδειγμα η φοροδιαφυγή στην συνείδηση του μέσου νεοέλληνα είναι «καπατσοσύνη» και όχι αντικοινωνική στάση ισοδύναμη της κλοπής. Όταν οι πολίτες έχουν εμπεδώσει τη συνταγή ότι τα αγαθά «…κόλποις κτώνται», γιατί να κοπιάσει ο νέος για αυτά που θέλει να πετύχει στη ζωή του; Αντί του κόπου θα ψάξει κόλπο για να πετύχει αυτά που θέλει…
Εμείς, οι απόγονοι του «αίεν αριστεύειν» και της «ευγενούς άμιλλας», έχουμε εδώ και καιρό γίνει πιστοί υπήκοοι της ήσσονος προσπάθειας.
Είναι ανάγκη να αποκαταστήσουμε την αξία της πραγματικής βαθμολογίας. Να βάλουμε τέλος σε αυτόν τον ιδιότυπο ισοπεδωτισμό προς τα πάνω που αδικεί εντέλει κατάφωρα τους καλύτερους.
Τέλος στη γενίκευση των 19-20 για να μην «τραυματισθούν ψυχικά» και «αποθαρρυνθούν» τα παιδιά. Επιτέλους πρέπει και πάλι η βαθμολογία να είναι αντίστοιχη των πραγματικών επιδόσεων των μαθητών. Να απαλλαχθούμε από καταστρεπτικές ιδεολογικές αγκυλώσεις και να αρχίσουμε και πάλι να ενθαρρύνουμε, να αναγνωρίζουμε και να επιβραβεύουμε την αριστεία.
Ήδη, από την διακήρυξη της Γενεύης το 1924 αναγνωρίστηκε η ανάγκη να παρασχεθεί στο παιδί ειδική προστασία. Ακολούθως, στην οικουμενική διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του ΟΗΕ το 1948, αναφέρεται ότι τα παιδιά δικαιούνται ειδική βοήθεια και υποστήριξη. Σε συνέχεια αυτών υπογράφηκε στον ΟΗΕ, το 1989, η σύμβαση για τα δικαιώματα των παιδιών. Αυτή, ανάμεσα στα άλλα, κατοχυρώνει το δικαίωμα κάθε παιδιού στην μόρφωση και σημειώνει ότι το παιδί οφείλει να προετοιμαστεί πλήρως για να ζήσει μία ατομική ζωή στην κοινωνία και να ανατραφεί μέσα στο πνεύμα των ιδανικών που διακηρύσσονται στον καταστατικό χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Το κτίσιμο του χαρακτήρα
«Η εκπαίδευση που δεν διαμορφώνει χαρακτήρα είναι απολύτως άχρηστη», Μαχάτμα Γκάντι
Αλλά, για να βγει ένα παιδί πλήρως «εξοπλισμένο», ώστε να ζήσει μια επιτυχημένη κι ευτυχισμένη ζωή ως ενήλικας, εκτός από τις ακαδημαϊκές γνώσεις θα πρέπει να έχει χτίσει χαρακτήρα και προσωπικότητα τέτοια που θα του επιτρέψει να επιτύχει υλικά και ψυχικά στην ενήλικη ζωή του. Εδώ, έρχεται η ανάγκη για συναισθηματική αγωγή, ώστε να προκύψει το ζητούμενο, δηλαδή μία λειτουργική κοινωνική διαγωγή. Σε αυτό το πλαίσιο είναι ανάγκη να θεσπιστεί ένας τρίτος πυλώνας της εκπαίδευσης. Η συναισθηματική εκπαίδευση. Για να το σχηματοποιήσω, τα παιδιά εκτός από το να μάθουν να μετρούν και να διαβάζουν θα πρέπει να εφοδιαστούν και με ένα είδος συναισθηματικής χειραφέτησης ως προϋπόθεση για το κτίσιμο χαρακτήρα και προσωπικότητας.
Συγκεκριμένα, θα πρέπει να μάθουν να προσδιορίζουν και να ελέγχουν το συναίσθημα τους. Να έχουν ενσυναίσθηση. Με άλλα λόγια να αποκτήσουν ένα είδος συναισθηματικής ευφυίας. Παράλληλα, όμως, για να μεταφραστεί το παραπάνω σε αποδεκτή και λειτουργική κοινωνική διαγωγή, πρέπει να αποκαταστήσουμε πλήρως την αξία της «Διαγωγής». Μαζί με την αξιολόγηση και βαθμολογία των ακαδημαϊκών τους επιδόσεων θα πρέπει να αξιολογείται σοβαρά και με συνέπειες η διαγωγή τους μέσα και έξω απ’ το σχολείο.
Δυστυχώς, σήμερα, παρόλη την απογοητευτική κατάσταση όσον αφορά τη συμπεριφορά μεγάλου αριθμού μαθητών στην τάξη, όλοι οι μαθητές στο τέλος της χρονιάς αξιολογούνται με διαγωγή «κοσμιοτάτη»… Έτσι, υποτιμάται και ευτελίζεται, ίσως, η σημαντικότερη παράμετρος και ο σκοπός της παιδείας, δηλαδή η διάπλαση χαρακτήρα. Σήμερα, για να πάρει ένας μαθητής διαγωγή «κοσμία» θα πρέπει να γίνουν συμβούλια επί συμβουλίων διδασκόντων και όχι μόνο, να αλλάξει 2-3 σχολεία το παιδί, και πάλι βλέπουμε…
Εάν αποκαθιστούσαμε την σημασία και το βάρος της αξιολόγησης της διαγωγής (και μαζί την σοβαρότητα μας), τα πράγματα όσον αφορά την κατάσταση στα σχολεία θα βελτιώνονταν άμεσα και θεαματικά.
Είναι γνωστό ότι οι ενήλικοι παραβατικοί, στο μέγιστο ποσοστό τους, ξεκίνησαν αυτή τη διαδρομή από την ανήλικη ζωή τους μέσα και έξω από τα σχολεία. Ας αναρωτηθούμε μήπως οι συμπολίτες μας αυτοί είναι θύματα της ατιμωρησίας όπως αυτή εφαρμόζεται δυστυχώς τις τελευταίες δεκαετίες στα σχολεία μας. Εξάλλου, έχει αποδειχτεί επιστημονικά ότι το δίπολο ποινής-επιβράβευσης αποτελεί θεμελιώδες εργαλείο για μια αποτελεσματική παιδαγωγική. Αυτό, ίσως και να προσφέρει απαντήσεις και λύσεις στην αυξανόμενη νεανική εγκληματικότητα στη χώρα μας…
Aν ήξερε ο κάθε μαθητής ότι η συμπεριφορά του αξιολογείται αυστηρά και σοβαρά και αυτό θα είχε σοβαρές συνέπειες στην ενήλικη επαγγελματική του ζωή μάλλον θα απέφευγε να τραμπουκίζει σε συμμαθητές και διδάσκοντες.
Αν η κακή του διαγωγή στο σχολείο τον απέκλειε αυτόματα και μόνιμα από εργασία στο Δημόσιο και επιπλέον τον δυσκόλευε αφάνταστα να βρει δουλειά στον ιδιωτικό τομέα, τότε είναι βέβαιο ότι θα συνειδητοποιούσε τις συνέπειες και θα πρόσεχε περισσότερο της συμπεριφοράς του έναντι όλων. Θα προσπαθούσε να ελέγξει το θυμό η τη βιαιότητα του. Επιπλέον, χρειάζεται να αποκατασταθεί η «εξουσία» (αυτή η τόσο κακιά λέξη) του δασκάλου μέσα και έξω από την τάξη. Αυτό θα επιτευχθεί μόνο αν προβλεφθούν και επιβάλλονται σοβαρές συνέπειες για όσους την αμφισβητούν. Σε σύνδεση με το παραπάνω χρειάζεται, φυσικά, να αποκατασταθεί η έννοια της ιεραρχίας (άλλη κακιά λέξη) μέσα και έξω από την τάξη και ο αδιαπραγμάτευτος σεβασμός της από μαθητές και διδάσκοντες.
Οι διαχρονικές αξίες
Η εθνική παιδεία είναι πολύ σοβαρή υπόθεση (ίσως το πιο σημαντικό εθνικό μας πρόβλημα) για να αφεθεί στην αρμοδιότητα του κάθε παιδαγωγικού ινστιτούτου. Η «ποιότητα» των σχολικών εγχειριδίων είναι η καλύτερη απόδειξη ότι η παιδεία μας δεν έχει περάσει και από τα καλύτερα χέρια.
Είναι καιρός να αφήσουμε τις παιδαγωγικές μόδες και να περάσουμε από το επίκαιρο στο διαχρονικό. Να μεταδώσουμε στα παιδιά μας διαχρονικές αξίες που θα τους βοηθήσουν να σφυρηλατήσουν χαρακτήρα χρήσιμο για τους ίδιους και την πατρίδα τους.
Να τους μάθουμε ότι δεν είναι ντροπή να μην ξέρεις, ντροπή είναι να μη θέλεις να μάθεις. Ότι δεν είναι κακό να είναι κανείς φτωχός, κακό είναι να μην προσπαθεί να ξεφύγει από την φτώχεια.
Να τους διδάξουμε:
-Ότι η επιμονή, ο κόπος και η δυσκολία είναι μητέρες κάθε επιτυχίας.
-Ότι το μειονέκτημα μπορεί να μετατραπεί σε πλεονέκτημα αν σωστά χρησιμοποιηθεί.
-Ότι οι σημερινές αποτυχίες, αν σωστά επεξεργαστούν, είναι οι καλύτερες εγγυήσεις για τις αυριανές επιτυχίες.
-Ότι ηττημένοι δεν είναι αυτοί που χάνουν, ηττημένοι είναι αυτοί που δεν ξαναπροσπαθούν.
-Ότι δεν πρέπει να είναι εύπιστοι, πρέπει, όμως, να είναι καλόπιστοι.
-Ότι πρέπει να έχουν όνειρα, αλλά το όνειρο το ακολουθεί η ευθύνη αν δεν θέλουμε να παραμείνει όνειρο.
-Ότι η αρχοντιά λίγη σχέση έχει με την υψηλή ταξική καταγωγή. Υπέρτατη αρχοντιά είναι η μεγαλοθυμία, ο σεβασμός των άλλων, η αγάπη και η θαρραλέα ανάληψη των ευθυνών μας, η υψηλή και αδιάλειπτη αίσθηση καθήκοντος.
Αρχοντιά και ευγενές καθήκον είναι να τιμάμε το λόγο μας, αρχοντιά είναι να αγαπάμε και να τιμάμε τις ρίζες μας όσο ταπεινές κι αν είναι.
Τελικά, όμως, δεν έχει τόσο πολύ σημασία από ποιους καταγόμαστε αλλά έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από ποιους θα κατάγονται οι απόγονοι μας…
Και τώρα, τι;
Να τους προειδοποιήσουμε, λοιπόν, ότι από πράγματα που δεν χρειαζόμαστε δεν θα έχουμε ποτέ αρκετά και πως η γενναιοδωρία είναι πιο αξιοσέβαστη όταν προκύπτει από το υστέρημά και όχι από το περίσσευμα κάποιου.
-Να τους μάθουμε ότι η χαρά έγκειται περισσότερο στην προσπάθεια και λιγότερο στο αποτέλεσμα.
-Να τους μάθουμε να μην μπερδεύουν την αυτοπεποίθηση με την αλαζονεία. Το πρώτο είναι ζητούμενο, το δεύτερο μεγάλο μειονέκτημα.
-Να τους μάθουμε να είναι αυστηροί με τον εαυτό τους και επιεικείς με τους άλλους.
-Να τους προειδοποιήσουμε ότι η φιλοδοξία μπορεί να κάνει θαύματα αλλά μπορεί να γίνει παγίδα και δηλητήριο.
-Να τους μάθουμε να βλέπουν την θετική πλευρά των πραγμάτων και να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες με χαμόγελο και αισιοδοξία.
-Να τους διδάξουμε ότι μόνο ευτυχής, ευφυής και κερδισμένος είναι αυτός που έχει μια γενναιόδωρη και συγχωρητική μάτια του κόσμου.
Τέλος, να τους μεταδώσουμε ότι μόνο μια ζωή με νόημα και σκοπό, είναι άξια να την ζεις, να την μοιράζεσαι, να τη θυμάσαι.
