Αν ρωτήσει κάποιος έναν δημοσιογράφο – ιδίως από τις παλαιότερες γενιές – τι τραβά πραγματικά το ενδιαφέρον του κοινού, η απάντηση είναι σχεδόν αυτονόητη: η κακή είδηση πουλάει. Η πεποίθηση αυτή διατυπώνεται με βεβαιότητα, ως ένα από τα λίγα πράγματα για τα οποία υπάρχει συμφωνία στις αίθουσες σύνταξης. Λειτουργεί ως άγραφος κανόνας που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά και επηρεάζει μέχρι σήμερα τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονται και ιεραρχούνται οι ειδήσεις.
Διεθνώς, η αντίληψη αυτή συνοψίζεται στη γνωστή φράση If it bleeds, it leads, η οποία χρησιμοποιείται για να περιγράψει την τάση των μέσων ενημέρωσης να δίνουν προτεραιότητα στα πιο δραματικά γεγονότα. Με τον καιρό, η παρατήρηση αυτή μετατράπηκε σε σχεδόν αυτονόητη εξήγηση των «αναγκών» του κοινού και σε βασικό κριτήριο συντακτικών αποφάσεων.
Σήμερα, όμως, την ώρα που η εμπιστοσύνη προς τη δημοσιογραφία βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα και ολοένα περισσότεροι πολίτες απομακρύνονται από την ενημέρωση, η πεποίθηση αυτή αξίζει να εξεταστεί πιο προσεκτικά – μαζί με τις συνέπειες που είχε για τη σχέση του κοινού με τα μέσα ενημέρωσης, για την ψυχική ισορροπία των πολιτών και για την ποιότητα της δημοκρατίας.
Ιστορική αναδρομή
Οι πρώτες ρίζες αυτής της αντίληψης μπορούν να εντοπιστούν ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, στην περίοδο της λεγόμενης «κίτρινης δημοσιογραφίας» στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στον έντονο ανταγωνισμό ανάμεσα στις εφημερίδες του William Randolph Hearst και του Joseph Pulitzer, η έμφαση σε εγκλήματα, δυστυχήματα, συγκρούσεις και δραματικά περιστατικά θεωρήθηκε αποτελεσματικός τρόπος αύξησης της κυκλοφορίας. Οι εκδότες δεν διέθεταν εργαλεία για να κατανοήσουν σε βάθος τη συμπεριφορά των αναγνωστών· διέθεταν τις ενδείξεις των πωλήσεων και την εμπειρία της καθημερινής πρακτικής. Όταν ένα φύλλο με έντονη δραματική θεματολογία πουλούσε περισσότερο, η επιλογή αυτή ενισχυόταν και καθιερωνόταν.
Η ίδια λογική ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο με την κυριαρχία της τηλεόρασης στον εικοστό αιώνα. Τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων λειτουργούσαν σε ένα περιβάλλον έντονου ανταγωνισμού για περιορισμένο χρόνο προσοχής, και οι εικόνες δράματος και εντυπωσιασμού θεωρήθηκαν ο αποτελεσματικότερος τρόπος για να κρατηθεί ο θεατής μπροστά στην οθόνη. Σταδιακά διαμορφώθηκε μια συντακτική κουλτούρα στην οποία τα πιο αρνητικά γεγονότα τοποθετούνται σχεδόν αυτόματα στην αρχή της ειδησεογραφικής ιεράρχησης, ενώ η ένταση της είδησης γίνεται συχνά σημαντικότερο κριτήριο από τη σημασία της.
Η γνωστή φράση “If it bleeds, it leads” εμφανίστηκε πολύ αργότερα, στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Η πρώτη επαληθεύσιμη χρήση της καταγράφηκε το 1989 στο New York Magazine, σε άρθρο του δημοσιογράφου Eric Pooley με τίτλο “Grins, Gore, and Videotape – The Trouble with Local TV News”, όπου σημείωνε: «The thoughtful report is buried because sensational stories must launch the broadcast: If it bleeds, it leads.» (Το προσεγμένο ρεπορτάζ θάβεται επειδή οι εντυπωσιακές ιστορίες πρέπει να ξεκινούν την εκπομπή: Αν αιμορραγεί, οδηγεί!) Δεν διατυπώθηκε ως κανόνας αλλά ως διαπίστωση για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσαν τα μέσα ενημέρωσης. Μέχρι τότε, όμως, η λογική που εξέφραζε είχε ήδη εδραιωθεί βαθιά στις εκδοτικές και συντακτικές αίθουσες.
Με τον τρόπο αυτό, μια εμπειρική παρατήρηση μετατράπηκε σταδιακά σε επαγγελματικό δόγμα των μέσων ενημέρωσης.
Η αδράνεια της συνήθειας
Παρά τις μεγάλες αλλαγές, τεχνολογικές και άλλες, στο περιβάλλον της ενημέρωσης, η ίδια λογική εξακολουθεί να επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι συντακτικές αποφάσεις. Η έμφαση στο δράμα – αυτό που αποκαλείται ως αρνητική προκατάληψη (negativity bias) – παραμένει σχεδόν «αυτονόητη» επιλογή στα περισσότερα ΜΜΕ και σπανίως αμφισβητείται.
Η αντίληψη ότι «αυτό ζητά το κοινό» και ότι «έτσι ανεβαίνουν τα νούμερα», παραμένει ισχυρή. Η επιχειρηματολογία γνωστή: η «κακή είδηση πουλάει» επειδή αυτό ακριβώς θέλουν να αγοράσουν τα ακροατήρια. Εμείς ικανοποιούμε απλά τη ζήτηση. Αν δεν σερβίρουμε εμείς την καθημερινή μερίδα αίματος στο κοινό, αυτό θα ακολουθούσε την οσμή στον επόμενο που θα του την έδινε…
Το πρόβλημα είναι ότι οι αποφάσεις, η ιεράρχηση του τι παρουσιάζεται στην ειδησεογραφία, βασίζονται κυρίως σε πεποιθήσεις και όχι σε τεκμηριωμένη γνώση και δεδομένα. Και η λογική αυτή συνεχίζει να αναπαράγεται χωρίς να εξετάζεται αν εξακολουθεί πράγματι να ανταποκρίνεται στις προτιμήσεις του κοινού.
Το περίφημο «κοινωνικό πείραμα»: 5 μαϊμούδες και μια σκάλα…
Τι δείχνουν πλέον οι έρευνες
Η ιδέα ότι η αρνητική είδηση τραβά την προσοχή δεν είναι αβάσιμη. Αντανακλά μια πραγματική διάσταση της ανθρώπινης φύσης. Η επιστήμη έχει καταδείξει ότι οι άνθρωποι είναι βιολογικά προδιατεθειμένοι να αντιδρούν εντονότερα στον κίνδυνο και στην απειλή — ένας βασικός μηχανισμός επιβίωσης που έχει διαμορφωθεί εξελικτικά.
Όπως δείχνουν όμως οι έρευνες των τελευταίων ετών, η στιγμιαία προσέλκυση της προσοχής δεν ταυτίζεται με τη μακροχρόνια σχέση του κοινού με την ενημέρωση. Ολοένα και μεγαλύτερο ποσοστό πολιτών αποφεύγει πλέον συστηματικά τις ειδήσεις, δηλώνοντας ότι η συνεχής έκθεση σε αρνητικό περιεχόμενο τους κάνει να αισθάνονται ανήσυχοι, παθητικοί και αβοήθητοι, απελπισμένοι παρά ενημερωμένοι, βιώνοντας άγχος, κόπωση και αίσθημα αποδυνάμωσης ή παραίτησης (media fatigue).
Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως “news avoidance” (αποφυγή ειδήσεων), έχει λάβει πλέον μεγάλες διαστάσεις διεθνώς. Σημαντικό μέρος του κοινού δηλώνει ότι αποφεύγει τις ειδήσεις όχι επειδή δεν ενδιαφέρεται για όσα συμβαίνουν στον κόσμο, αλλά επειδή ο τρόπος παρουσίασής τους δημιουργεί διαρκή ψυχολογική επιβάρυνση χωρίς να προσφέρει κατανόηση ή προοπτική.
Οι ίδιες έρευνες δείχνουν ότι η απομάκρυνση από την ενημέρωση δεν συνεπάγεται αδιαφορία για τα δημόσια ζητήματα. Αντίθετα, πολλοί πολίτες δηλώνουν ότι θα επιθυμούσαν μια μορφή ενημέρωσης που να εξηγεί τα γεγονότα σε βάθος και να παρουσιάζει πιθανές λύσεις ή διεξόδους. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη ενδιαφέροντος, αλλά η έλλειψη εμπιστοσύνης και η αίσθηση ότι η ενημέρωση περιορίζεται σε έναν αδιάκοπο κύκλο αρνητικών γεγονότων.
Γι’ αυτό τον λόγο, ένα σημαντικό ποσοστό πολιτών απομακρύνεται συνολικά από τα μέσα ενημέρωσης και στρέφεται πλέον σε άλλες πηγές, αφήνοντας χώρο σε ανεξέλεγκτες πληροφορίες και παραπληροφόρηση.
Γιατί το σύστημα δυσκολεύεται να αλλάξει
Όπως καταλήγουν οι έρευνες, αυτό που αναζητά σήμερα ένα σημαντικό μέρος του κοινού δεν είναι η ωραιοποίηση της πραγματικότητας αλλά η δυνατότητα κατανόησης. Οι πολίτες δεν ζητούν να απουσιάζουν τα προβλήματα από την ενημέρωση· ζητούν περισσότερη σαφήνεια ως προς το τι σημαίνουν και τι λύσεις υπάρχουν. Η ανάγκη για προοπτική γίνεται ιδιαίτερα εμφανής σε περιόδους διαδοχικών κρίσεων, όπου η συνεχής καταγραφή αρνητικών εξελίξεων χωρίς ερμηνεία ενισχύει την αίσθηση αδιεξόδου.
Παρά τα στοιχεία αυτά, τα περισσότερα ΜΜΕ συνεχίζουν να επιμένουν στο ίδιο μοντέλο περιμένοντας ίσως ότι κάτι θα αλλάξει και ότι το κοινό, ως διά μαγείας, θα επιστρέψει κοντά τους…
Η οικονομική ανασφάλεια πολλών μέσων δημιουργεί έντονη πίεση για άμεσα αποτελέσματα και οι ψηφιακές πλατφόρμες ενισχύουν συχνά – στην προσπάθεια ανταγωνισμού με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – περιεχόμενο που προκαλεί ισχυρές συναισθηματικές αντιδράσεις. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η δραματοποίηση συνεχίζει να μοιάζει ασφαλέστερη επιλογή από την επένδυση σε πιο απαιτητικές μορφές δημοσιογραφίας.
Ο φόβος απώλειας κοινού λειτουργεί αποτρεπτικά απέναντι σε κάθε αλλαγή. Πολλοί επαγγελματίες ανησυχούν ότι μια λιγότερο δραματική παρουσίαση θα μειώσει το ενδιαφέρον, ακόμη και όταν τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η απομάκρυνση του κοινού βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, όπου η ανασφάλεια ενισχύει πρακτικές που τελικά επιταχύνουν το πρόβλημα που επιχειρούν να αντιμετωπίσουν.
Ένας ακόμη λόγος – ίσως και ο πιο κρίσιμος – για τον οποίο το σύστημα δυσκολεύεται να προσαρμοστεί βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο μετράται η επιτυχία της ενημέρωσης. Οι δείκτες τηλεθέασης, αναγνωσιμότητας και διαδικτυακής απήχησης καταγράφουν τη συμπεριφορά όσων εξακολουθούν να παρακολουθούν τις ειδήσεις, όχι εκείνων που έχουν ήδη απομακρυνθεί από αυτές.
Με τον τρόπο αυτό, τα διαθέσιμα στοιχεία αποτυπώνουν κυρίως τις προτιμήσεις ενός ολοένα και μικρότερου τμήματος του κοινού. Αν το κοινό που παραμένει δείχνει μεγαλύτερη ανταπόκριση σε δραματικές ή συγκρουσιακές ειδήσεις, οι μετρήσεις φαίνεται να επιβεβαιώνουν την πεποίθηση ότι η αρνητική είδηση εξακολουθεί να «πουλάει», ακόμη και όταν ένα πολύ μεγαλύτερο μέρος των πολιτών έχει ήδη απομακρυνθεί από την ενημέρωση ακριβώς για τον ίδιο λόγο.
Το αποτέλεσμα είναι μια στρεβλή εικόνα της πραγματικότητας. Οι μετρήσεις δείχνουν τι προσελκύει την προσοχή του κοινού που έχει απομείνει, όχι τι θα μπορούσε να επαναφέρει εκείνους που έπαψαν να ενημερώνονται. Οι ίδιες οι μετρήσεις που υποτίθεται ότι καθοδηγούν τις αποφάσεις λειτουργούν τελικά ως μηχανισμός αναπαραγωγής του ίδιου μοντέλου.
Επαναπροσδιορίζοντας την έννοια της ενημέρωσης
Σε αντίθεση με το κυρίαρχο δημοσιογραφικό μοντέλο, τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται διεθνώς μια διαφορετική προσέγγιση στην ενημέρωση, που επιχειρεί να συνδυάσει την ακρίβεια της δημοσιογραφίας με βαθύτερη κατανόηση των γεγονότων. Αυτήν επιτελούμε και εμείς από το 2019, όταν ξεκινήσαμε την προσπάθεια, ως το πρώτο – και μοναδικό έως τώρα – περιοδικό μέσο αυτού του είδους στην Ελλάδα.
Η προσέγγιση αυτή δεν αποφεύγει τα προβλήματα ούτε επιχειρεί να ωραιοποιήσει την πραγματικότητα. Αντίθετα, επιδιώκει να παρουσιάζει τα γεγονότα μέσα στο πραγματικό τους πλαίσιο, να εξηγεί τις αιτίες τους και να διερευνά πιθανές διεξόδους.
Αναγνωρίζει ότι στον κόσμο υπάρχουν σφάλματα και ελαττώματα, αποτυχίες, καταχρήσεις και εκμετάλλευση. Ταυτόχρονα όμως υποστηρίζει ότι συνυπάρχουν εξέλιξη, ανάπτυξη και ευκαιρίες. Με αυτό τον τρόπο διευρύνει την εικόνα της πραγματικότητας. Διερευνά δυνατότητες, εξετάζει διλήμματα από διαφορετικές πλευρές και αναζητεί λύσεις. Δεν παραγνωρίζει τα προβλήματα ούτε τα ευτελίζει· επικεντρώνεται στο πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν.
Στόχος μιας τέτοιας ενημέρωσης δεν είναι η προσέλκυση της προσοχής αλλά η καλλιέργεια ουσιαστικής σχέσης εμπιστοσύνης με τους πολίτες. Όταν τα γεγονότα παρουσιάζονται με τρόπο που βοηθά την κατανόηση, οι πολίτες αισθάνονται λιγότερο αβοήθητοι απέναντι σε όσα συμβαίνουν γύρω τους και περισσότερο ικανοί να διαμορφώσουν άποψη και να συμμετέχουν. Η ενημέρωση παύει τότε να λειτουργεί ως πηγή διαρκούς ανησυχίας και γίνεται εργαλείο προσανατολισμού μέσα σε έναν πολύπλοκο κόσμο.
Η σημασία αυτής της προσέγγισης, πέρα από την ψυχική ισορροπία του κοινού, αφορά ιδιαίτερα την ποιότητα της δημόσιας ζωής και του δημόσιου διαλόγου. Μια ενημέρωση που εξηγεί τα γεγονότα σε βάθος, αναπτύσσει την κριτική σκέψη και επιτρέπει στους πολίτες να αξιολογούν με μεγαλύτερη νηφαλιότητα τις εξελίξεις. Σε μια εποχή έντονης πόλωσης και παραπληροφόρησης, η δυνατότητα κατανόησης αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Η προσέγγιση αυτή, γνωστή διεθνώς ως Εποικοδομητική Δημοσιογραφία, αποτελεί σήμερα αντικείμενο έρευνας και εφαρμογής σε πολλές χώρες. Δεν πρόκειται για εναλλακτικά «καλά νέα» αλλά για δημοσιογραφία υψηλής ποιότητας. Επιδιώκει μια πληρέστερη εικόνα της πραγματικότητας, η οποία ενδυναμώνει τους πολίτες και τους επιτρέπει να αντιλαμβάνονται όχι μόνο τι συμβαίνει αλλά και τι μπορεί να αλλάξει. (Περισσότερες πληροφορίες για τη μεθοδολογία και τις εφαρμογές της μπορείτε να βρείτε στο Ελληνικό Ινστιτούτο Εποικοδομητικής Δημοσιογραφίας.)
Και τώρα τι;
Η δημοσιογραφία εν γένει βρίσκεται μπροστά σε μια επιλογή που δεν μπορεί πλέον να αποφεύγει.
Η μετάβαση που απαιτείται είναι σαφής: από την ενημέρωση που σοκάρει στην ενημέρωση που έχει σημασία (από το “if it bleeds” στο “if it matters”)· από την εκμετάλλευση του φόβου στην καλλιέργεια κατανόησης.
Η έρευνα λέει ότι είναι προφανές και να το αγνοήσουμε… αυτό είναι το παράλογο.
Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας αποτελεί ίσως το πιο αναγκαίο βήμα, σε μια εποχή όπου η ποιότητα της ενημέρωσης συνδέεται άμεσα με την ποιότητα της δημοκρατίας – προς την εποχή όπου η κακή είδηση δεν θα πουλά πια…
