Το 2026 δεν μας βρίσκει μπροστά σε μία και μόνη κρίση, αλλά σε μια αλληλουχία επιλογών που, αν αθροιστούν, αλλάζουν τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο κόσμος.
Γι’ αυτό και φέτος η αρθρογραφία μας θα επιμείνει στο πού βρισκόμαστε και το τι ακριβώς διακυβεύεται. Όχι από εμμονή, αλλά επειδή οι μετατοπίσεις που έχουν συντελεστεί – και συνεχίζουν να συντελούνται γύρω μας – μπορεί να είναι καθοριστικές για το μέλλον μας. Το μέλλον ολόκληρης της Ανθρωπότητας.
Ο πρώτος μήνας του έτους ξεκίνησε επιβεβαιώνοντας κάτι που μέχρι πρότινος φάνταζε αδιανόητο: ότι ένας μόνο άνθρωπος, ο Πρόεδρος Τραμπ, μπορεί να γυρίσει όλο τον κόσμο ανάποδα…
Ξεκινήσαμε με την «σύλληψη» του Ν. Μαδούρου, με την κλιμακούμενη πρόθεση της ηγεσίας των ΗΠΑ να αποχωρήσει (Withdrawing the United States from International Organizations, Conventions, and Treaties that Are Contrary to the Interests of the United States) από δεκάδες διεθνείς οργανισμούς και συμβάσεις – από φορείς του ΟΗΕ μέχρι οργανισμούς που σχετίζονται με το κλίμα, την ενέργεια, την επιστήμη, τα ανθρώπινα δικαιώματα – και με δηλώσεις που έφτασαν έως την «απειλή εισβολής στην Γροιλανδία»…
Οι κινήσεις αυτές, βέβαια, δεν ήρθαν ως κεραυνός εν αιθρία. Αποτελούν συνέχεια μιας πορείας που αντιμετωπίζει τη διεθνή συνεργασία όχι ως αναγκαιότητα, αλλά ως βάρος· όχι ως πλαίσιο κανόνων, αλλά ως διαπραγμάτευση ισχύος. Οι πολυμερείς Θεσμοί απονομιμοποιούνται συστηματικά, η διεθνής τάξη μετατρέπεται σε συναλλαγή – «Πληρώνεις → προστατεύεσαι» – και αμφισβητείται ανοιχτά το Άρθρο 5 (συλλογική άμυνα) που είναι η καρδιά του NATO.
Τα διακυβεύματα, λοιπόν, πολλά. Όλα, όμως, συμπυκνώνονται στη λειτουργία των Δημοκρατιών μας – των φιλελεύθερων δημοκρατιών.
Οι πολυμερείς θεσμοί δεν είναι – και δεν υπήρξαν ποτέ – τέλειοι. Έχουν αδυναμίες, γραφειοκρατία, συχνά αργές αντιδράσεις. Ωστόσο, για δεκαετίες λειτούργησαν ως μηχανισμοί συγκράτησης: επιβράδυναν συγκρούσεις, περιόριζαν την αυθαιρεσία, παρείχαν ένα ελάχιστο κοινό πλαίσιο αναφοράς σε έναν βαθιά διαιρεμένο κόσμο. Όταν αυτοί οι μηχανισμοί αποδυναμώνονται, δεν περνάμε απλώς σε έναν «πιο χαοτικό» κόσμο. Περνάμε σε έναν κόσμο διαφορετικής ποιότητας, από τους κανόνες στη δύναμη του ισχυρού.
Σε έναν τέτοιο κόσμο, οι διαφορές δεν επιλύονται μέσα από διαδικασίες, αλλά μέσα από πίεση, εκβιασμό ή σύγκρουση. Αυτό δεν αφορά μόνο τη γεωπολιτική ασφάλεια. Αφορά την οικονομία, το εμπόριο, την ενέργεια, τις επενδύσεις. Οι αγορές δεν ευδοκιμούν στην ισχύ· ευδοκιμούν στην προβλεψιμότητα. Και όταν αυτή χάνεται, το κόστος δεν είναι αφηρημένο – μεταφέρεται στις κοινωνίες.
Παράλληλα, τα προβλήματα που εδώ και χρόνια ονομάζουμε «παγκόσμια» – κλιματική αλλαγή, πανδημίες, μεταναστευτικές ροές, τεχνητή νοημοσύνη – καθίστανται πρακτικά άλυτα χωρίς συντονισμό. Όχι επειδή δεν υπάρχουν λύσεις, αλλά επειδή κανένα κράτος, όσο ισχυρό κι αν είναι, δεν μπορεί να τις εφαρμόσει μόνο του.
Η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών δημιουργεί εύλογη ανησυχία, όχι μόνο για τις άμεσες συνέπειες, αλλά για το προηγούμενο που θέτει, καθώς και για τους φαιοκόκκινους μιμητές που καραδοκούν. Η διεθνής τάξη μετατρέπεται σε συναλλαγή. Οι δεσμεύσεις εφαρμόζονται επιλεκτικά. Η συλλογική ασφάλεια παρουσιάζεται ως υπηρεσία επί πληρωμή. Ακόμη κι αν αυτή η πορεία ανατραπεί πολιτικά στο μέλλον, η ζημιά στην εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται αυτόματα.
Γι’ αυτό και πολλά κράτη δεν περιμένουν. Προσπαθούν να μειώσουν εξαρτήσεις, να επενδύσουν σε στρατηγική αυτονομία, να ενισχύσουν περιφερειακά και διμερή σχήματα συνεργασίας, να προετοιμαστούν για διαφορετικά σενάρια. Δεν πρόκειται για αντίδραση πανικού, αλλά για ψυχρή «διαχείριση κινδύνου». Στη διπλωματία, άλλωστε, το βλέμμα στρέφεται πάντα στη συνέχεια του κράτους και όχι στο πρόσωπο που προσωρινά το εκπροσωπεί.
Σε αυτό το περιβάλλον, ο ρόλος της Ευρώπης αποτελεί, υπό προϋποθέσεις, τη μόνη ρεαλιστική ελπίδα. Όχι ως υπερδύναμη και όχι ως ηθικός κριτής. Αλλά ως ο μόνος μεγάλος παίκτης που εξακολουθεί να λειτουργεί με όρους κανόνων, θεσμών και μετριοπάθειας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αδυναμίες, κινείται αργά και εξαρτάται ακόμη στρατηγικά από άλλους. Όμως δεν έχει τίποτα να κερδίσει από το χάος και αυτό, στη σημερινή συγκυρία, είναι κρίσιμο πλεονέκτημα.
Εν τέλει, η διαχωριστική γραμμή που διαπερνά σήμερα τις κοινωνίες μας δεν είναι πια εκείνη μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Είναι μεταξύ των δυνάμεων της ελευθερίας και του ορθολογισμού, των όντως προοδευτικών, αφ’ ενός, και των οπισθοδρομικών που επικαλούνται ένα κίβδηλο προοδευτισμό, αντισυστημισμό και ριζοσπαστισμό, αφ’ ετέρου.
Η ιστορία δεν προσφέρει εγγυήσεις. Δείχνει όμως κάτι καθαρά: οι μεγάλες καταστροφές δεν είναι μοιραίες. Προκύπτουν όταν καταρρέουν όλα τα φρένα. Και αποφεύγονται – σπανιότερα, αλλά ουσιαστικά – όταν κάποιοι επιλέγουν να μην κερδίσουν τα πάντα, να κρατήσουν ζωντανούς και να αναδιαμορφώσουν θεσμούς που μοιάζουν ξεπερασμένοι, να λειτουργήσουν με επίγνωση ορίων. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήρθε όταν οι θεσμοί απέτυχαν πλήρως και η σύγκρουση αφέθηκε να κλιμακωθεί χωρίς όρια. Αντίθετα, στον Ψυχρό Πόλεμο – παρά τον διαρκή πυρηνικό κίνδυνο – η ανθρωπότητα, σχετικώς μιλώντας, γλίτωσε τη μεγάλη καταστροφή…
Δεν βρισκόμαστε ακόμη στο σημείο χωρίς επιστροφή. Αλλά δεν βρισκόμαστε ούτε σε περίοδο αυταπατών. Το διακύβευμα του 2026 δεν είναι να γεννηθεί αμέσως κάτι καινούργιο. Είναι να μη χαθεί ό,τι απέμεινε πριν υπάρξει χρόνος να μετασχηματιστεί.
Αυτόν τον προβληματισμό και ανάδειξη λύσεων επιχειρεί να ανοίξει το τεύχος που κρατάτε στα χέρια σας.
