Καθημερινά βομβαρδιζόμαστε από γεγονότα, δηλώσεις και καταγγελίες, υποσχέσεις, ερμηνείες και σκηνοθετημένες βεβαιότητες που ζητούν την αποδοχή ή την αντίδρασή μας. Πιεζόμαστε να πάρουμε θέση πριν προλάβουμε να σκεφτούμε, να ελέγξουμε, να κατανοήσουμε.
Η πολιτική, η ενημέρωση, τα κοινωνικά δίκτυα, η τεχνολογία, οι διεθνείς κρίσεις, οι δημόσιες συγκρούσεις γεννούν καθημερινά μύθους. Μύθους για πρόσωπα, για ιδέες, για προθέσεις, για κινδύνους, για λύσεις, για εχθρούς και για μεσσίες.
Βρισκόμαστε έτσι αντιμέτωποι με κατασκευές ψεύδους, περιβεβλημένες με επίφαση νοήματος. Παραμορφώσεις που μας ζητούν να τις πιστέψουμε πριν καν τις εξετάσουμε. Μεταμφιέσεις του παλιού σε νέο, της φιλοδοξίας σε αποστολή, της επικοινωνίας σε αλήθεια, της οργής σε δικαιοσύνη, του χάους σε τάξη. Παραστάσεις που στήνονται για να αλλοιώνουν την πραγματικότητα.
Στην πολιτική, ο μύθος παρουσιάζεται με τη γλώσσα της ανανέωσης, της κάθαρσης, της σωτηρίας. Πρόσωπα, μηχανισμοί και νοοτροπίες που έχουν δοκιμαστεί και φθαρεί επιστρέφουν με το προσωπείο της νέας αρχής, ενώ πρόσωπα χωρίς πολιτική συγκρότηση και διαδρομή προβάλλονται ως αυτονόητοι φορείς αγνότητας και εντιμότητας.
Τα λόγια υποκαθιστούν τα έργα. Η εικόνα υποκαθιστά την ουσία. Οι υποσχέσεις επιχειρούν να ακυρώσουν τη μνήμη. Έτσι ο πολίτης καλείται να θαυμάσει τη σκηνοθεσία και να ξεχάσει την ιστορία…
Στην ενημέρωση, ο μύθος παράγεται μέσα από την ταχύτητα, την υπερβολή, τη δραματοποίηση, την προβολή όσων προκαλούν τη μεγαλύτερη συγκίνηση. Η είδηση χάνει το βάρος της όταν μετατρέπεται σε θέαμα. Το γεγονός χρησιμοποιείται για να πυροδοτήσει εντυπώσεις. Η δημόσια συζήτηση γεμίζει από εκρηκτικές λέξεις που αφήνουν πίσω τους συντρίμμια αντί για κατανόηση.
Στα κοινωνικά δίκτυα, ο μύθος πολλαπλασιάζεται με την ευκολία της άμεσης αντίδρασης. Η οργή γίνεται απόδειξη. Η κοινοποίηση γίνεται συμμετοχή. Η ταύτιση υποκαθιστά τη σκέψη. Ο άνθρωπος μπαίνει σε έναν κόσμο όπου κάθε άποψη βρίσκει το ακροατήριό της και η πραγματικότητα τεμαχίζεται σε μικρές κοινότητες αυτάρεσκης επιβεβαίωσης ή παραπλάνησης των καλοπροαίρετων.
Στις διεθνείς προκλήσεις, οι μύθοι διχάζουν. Κάθε σύγκρουση παρουσιάζεται μέσα από αφηγήματα που ζητούν στράτευση αντί κατανόησης. Γεωπολιτικά και ενεργειακά ζητήματα, πόλεμοι, τεχνολογικές ανατροπές, απογυμνώνονται από την πολυπλοκότητά τους και γίνονται συνθήματα, εύκολες κρίσεις και τοποθετήσεις.
Οι μύθοι, λοιπόν, γίνονται εύχρηστο υλικό για επικοινωνιακή, ιδεολογική και πολιτική χρήση. Οι πραγματικότητες δεν χάνονται· καταλήγουν, όμως, αλλοιωμένες από όσα παρεμβάλλονται, σκεπασμένες από στρώματα φόβου, επιθυμίας, προπαγάνδας, θεατρικότητας και συλλογικής αυταπάτης. Η αναζήτησή τους απαιτεί συνεχή καλλιέργεια και ανάπτυξη ικανότητας διάκρισης. Απαιτεί να σκεφτόμαστε πριν πιστέψουμε και να εξετάζουμε πριν ακολουθήσουμε. Να ξαναμάθουμε να ακούμε και να παρατηρούμε – να κρατούμε ζωντανή εκείνη την απαιτητική απόσταση ανάμεσα σε όσα μας παρουσιάζονται και σε όσα πράγματι συμβαίνουν. Να μην παρασυρόμαστε από τον συρμό, τον θόρυβο, την πρώτη εντύπωση. Να χρησιμοποιούμε τη λογική, να αμφισβητούμε, να ορίζουμε κριτήρια, να αναζητούμε τεκμήρια, να δίνουμε χρόνο στη σκέψη. Να στεκόμαστε απέναντι σε όποιον μιλά πιο δυνατά, συγκινεί περισσότερο ή υπόσχεται πιο πολλά.
Εδώ βρίσκεται και η ευθύνη της δημοσιογραφίας. Να μην προσθέτει κραυγές στους θορύβους. Να αναζητά το πλαίσιο, τις αιτίες, τις συνέπειες, τις λύσεις και τις δυνατότητες. Να φωτίζει όσα κρύβονται πίσω από την εικόνα και τις λέξεις. Να θέτει το ερώτημα που για εμάς παραμένει κεντρικό: Και τώρα τι…;
Στα άρθρα που ακολουθούν επιχειρούμε ακριβώς αυτό: τη διάκριση ανάμεσα σε μύθους και πραγματικότητες. Γιατί ανάμεσά τους κρίνεται κάτι περισσότερο από την ορθότητα μιας πληροφορίας. Κρίνεται η ελευθερία και η δημοκρατία μας.
Ίσως σήμερα το πιο δύσκολο και ταυτόχρονα το πιο αναγκαίο έργο είναι να μάθουμε ξανά να διακρίνουμε.
